تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٤٨ - هر اندازه كه &#١٧١ خود &#١٨٧ انسان عالىتر بوده باشد نظارت و تسلط &#١٧١ خود &#١٨٧ در كارهاى وسيعتر و عميقتر خواهد بود

اين ملاحظات اثبات مى كند كه آن « واحد مسلط و ناظر » كه در حدود ضعيفش در حيوانات وجود دارد ، دامنه و عمق آن در موجود انسانى تا بىنهايت كشيده مى شود .
هر اندازه كه « خود » انسان عالىتر بوده باشد نظارت و تسلط « خود » در كارهاى وسيعتر و عميقتر خواهد بود پس از روشن شدن مباحث گذشته مى توانيم به يك نتيجهء حتمى و بسيار اساسى برسيم ، اين نتيجه مى گويد : چون انسان داراى « خود » هاى سطحى و عميق و محدود و نامحدود است ، و اين خودها در تكاپوى واحدهاى گلاويز با طبيعت بىطرف نيستند ، بنا بر اين موجود انسانى در حدود بسيار عالىتر از جريانات جبر ابتدايى قرار مى گيرد براى توضيح اين نتيجهء مراتب جريانات جبرى را به طور اجمال بيان مى كنيم :
١ - آتش با كوچكترين تماس با آب يا بنزين با كوچكترين تماس با آتش بدون فاصله به تفاعل مى افتد .
٢ - عناصر راديو اكتيو موجوديت خود را در مقابل عامل تحليل كننده تدريجاً از دست مى دهد .
٣ - گياه با داشتن نيروى حركت و تحول در ميدان تكاپو تا حدودى موجوديت خود را حفظ مى كند .
٤ - حيوان به جهت ميل به دامنهء زندگى داراى « خودى » است كه مى تواند واحدهاى گلاويز شده خود را با ساير عوامل رهبرى و تقويت كند ، و در نتيجه با جريانات جبرى بيشترى گلاويز شود .
٥ - انسان به جهت داشتن « خود » هاى وسيع و عميق در ميدان وسيعتر و عميقترى از جريانات جبرى پيكار مى كند .
اگر ما بتوانيم پديده هاى جبرى خارج از « خود » انسانها را به دايره هاى كوچك و بزرگ تقسيم كنيم ، مى توانيم هر يك از دايره هاى پديده هاى جبرى را تحت تسلط دايره