تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٠٧ - عظمت عقل

((١١٠٩)) تا چه عالمهاست در سوداى عقل تا چه با پهناست اين درياى عقل
عظمت عقل عقل انسانى مانند اقيانوس بىكرانى است كه نهايتى بر آن ديده نمى شود . اين درياى بىپايان كه در هر فردى از انسان وجود دارد به فعاليت وادار نمى گردد . براى اين بحر ملاح لازم است ، كسى لازم است كه بتواند در اين اقيانوس بىكران فرو رود ، و به قول بعضى از انسان شناسان : هر روز قاره هاى جديدترى را در درون خود كشف مى نمايد ، مطابق محاسباتى كه در دوران معاصر ما به عمل آمده است مغز هر انسانى داراى تقريباً پانزده ميليارد رابطهء الكتريكى مى باشد ، متأسفانه انسانها از اين روابط بىشمار آن بهره بردارىها را كه امكان دارد از خود نشان نمى دهند . بلكه جاى تأسف است كه اشتغالات ماشينى « حتى در شهوترانى حيوانى » باعث شده است كه اصلا عقل براى گروه فراوانى مطرح نشود ، در عظمت عقل همين مقدار كافى است كه تمام اساس تمدنها و كشف قوانين و مجهولات به وسيلهء اين نيروى با عظمت انجام مى شود .
در كتاب كافى مرحوم كلينى بابى در موضوع عقل و جهل تعيين كرده از پيشوايان دين مقدس اسلام تحريك و ترغيب فوق العاده‌اى به تقويت و فعاليت نيروى عقلانى نقل كرده است . آيات شريفهء قرآن مجيد در موارد بسيار زياد با عبارات مختلفى از قبيل تعقل و تفكر و تدبر و تفقه و شعور ، عظمت اين نيرو را گوشزد فرموده است .
آن چه در اين ابيات بايستى مورد توجه قرار بگيرد اين است كه جلال الدين در كتاب مثنوى در باره عقل مطالب گوناگونى اظهار مى دارد ، كه مثلًا گاهى آن چنان عقل را از درجهء اعتبار و ارزش ساقط مى سازد كه انسان گمان مى كند باعث تمام عقب افتادگىها و تيره بختى جوامع انسانى تبعيت از عقل و تعقل بوده است . گاهى عقل را به آن چنان مرتبه بالا مى برد كه براى انسان وسيلهء با ارزشى جز آن تصور نمى كند .