تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٧٦ - اصل تكاپوى اضداد يا اتحاد اضداد

مى داديم ، هيچ گونه تغييرى به وجود نمى آيد . ولى مى بينيم كه پس از رسيدن گندم به مواد مناسب و تفاعل با يكديگر دانه گندم شروع به فعاليت مى كند ، اين مرحلهء تكاپوى اضداد يا اتحاد اضداد است .
٣ - مرحلهء سوم سنتز - يعنى به اصطلاح فروغى ( هم نهادن كه اين هم اصطلاح مناسبى نيست ) مى باشد در اين مرحله هر يك از دو يا چند موجود كه به جهت تضاد با يكديگر گلاويز گشته‌اند اثر تازه‌اى را ايجاد مى كنند .
اين روش سه پايه براى متفكرين دوران ما هم تازه جلوه كرده و هم مخالف قانون » محال بودن اجتماع ضدين » . ولى بايد بگوييم كه : اين قضيه تكاپوى ضدين نه تازگى داشته است و نه منافاتى با قانون ضدين ارسطويى دارد . اما اين كه تازگى نداشته است از عبارات ذيل كامل روشن مى شود :
« موقعى كه هومر تضاد موجودات را ملاحظه مى كند مى گويد : اى كاش اين تضاد موجودات از ميان مى رفت تا تمامى عالم ساكن و ابدى مى گشت » [١] از اين عبارت دو مطلب بسيار مهم استفاده مى گردد : يكى اين كه حركت نتيجهء تضاد اشياء است و تضاد در تمام جهان هستى حكمفرماست .
اما ارسطو كه خود واضع قانون نقيضين و ضدين است چنين مى گويد :
سبب در اين فعل و انفعال اين است كه اضداد از يك جنس مى باشند و نيز از اين جهت است كه اضداد با همديگر تفاعل دارند . در جمله ديگر مى گويد :
ماده‌اى كه در موجودات است در عين حركت ، چيزى به آن افزوده مى شود كه آن ماده را به حركت در مى آورد ، و تغيير حالت مى دهد ، اين شيء كه به ماده ضميمه مى شود و باعث تغيير حالت مى گردد ضد آن است . [١]

[١] الملل و النحل ، شهرستانى ، ص ١٨٧ . .
[١] الكون و الفساد ، ك ١ ب ٥ ف ٨ ، ص ٥٥ . .