تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٥٥ - ام الكتاب چيست ؟

اينان انسانهاى دروغين هستند ، اما آدمهاى چند شخصيتى « به اصطلاح روان شناسى » در هر وضعى كه قرار بگيرند راستگو هستند ، نهايت امر اين است كه شخصيت اين اشخاص موافق همان وضعى كه پيش آمده است تبلور مى يابد ، در صورتى كه شخص منافق واقعيت خود را از آن رويى كه به مردم نشان مى دهد تفكيك مى كند .


((٢٩٦)) حرف ظرف آمد در او معنى چو آب بحر معنى عنده ام الكتاب
ام الكتاب چيست ؟
در تفسير ام الكتاب دانشمندان اسلامى مطالب گوناگونى را بيان كرده‌اند ، آن چه كه مشهور است اين است كه ام الكتاب همان لوح محفوظ است ، در مقابل لوح محو و اثبات . و در حقيقت اگر بخواهيم با يك عبارت مانوستر در ذهن خود منعكس بسازيم بايد بگوييم : حقايق جاريه در جهان هستى در دو صحنهء متمايز جلوه مى كند : يكى صحنهء محو و اثبات ، مانند صحنهء خود آگاه روح انسانى ، در اين صحنه اشكال و نمودها و رنگها و ساير دريافتنىها به توسط حواس و ساير وسايل درك منعكس گشته ، سپس با دگرگون گشتن عوامل و انگيزه ها متغير و محو مى شوند . و ام الكتاب شبيه به سطح عميق « من » مى باشد كه آن را صحنهء ناخود آگاه هم مى توان گفت ، در اين صحنه حقايق و نمودها حالت ثبوت دارد .
ام الكتاب شامل اساس قوانين و اصول جريان در قلمرو انسان و جهان طبيعت مى باشد .
در بعضى از روايات وارد شده است كه كسى جز خدا به اين صحنه دانا نيست و لوح محو و اثبات جلوه گاه جريان همان قوانين و اصول است كه علم به آنها براى انسانها به اندازهء توانايى شان امكان پذير است .