فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٧١٧ - فعل كثير
السّلام؛ عصر محدثان؛ عصر آغاز اجتهاد؛ عصر كمال اجتهاد؛ عصر تقليد؛ عصر نهضت دوباره مجتهدان؛ عصر پيدايى مسلك اخباريان؛ عصر جديد استنباط و عصر كنونى[١٠]
و سرانجام برخى، تطورات فقه شيعه را در شش مرحله خلاصه كردهاند: تأسيس؛ شكوفايى و رشد؛ استقلال؛ افراط و تفريط؛ اعتدال و كمال.[١١]
تقسيم مباحث: فقها مباحث فقهى را به شيوههاى گوناگون عرضه كردهاند. معروفترين روشها كه پس از قرن پنجم توسط محقق حلّى در «شرائع الاسلام» صورت گرفته، عبارت است از تقسيم مباحث فقهى به عبادات، عقود، ايقاعات و احكام.
مبناى اين تقسيم ـ بنابر گفته برخى ـ اين است كه مسائل فقهى يا درباره امور آخرتى است يا امور دنيايى. دسته نخست «عبادات» اند، مانند نماز و روزه. دسته دوم يا نيازمند لفظ و عبارتاند و يا چنين نيست. بخش دوم «احكام» اند، مانند قصاص و ديات.
مسائلى كه نيازمند لفظ و عبارتاند يا قوامشان به دو طرف است و يا به يك طرف. نوع اول «عقود» است، مانند بيع، اجاره و نكاح و نوع دوم «ايقاعات»، مانند طلاق و عتق.
فيض كاشانى در مفاتيح الشرائع مباحث فقهى را به دو بخش «فن عبادات و سياسات» و «فنّ عادات و معاملات» تقسيم كرده است.
برخى معاصران با نقد تقسيم بندى معروف و متداول، ابواب فقهى را ضمن چهار بخش عبادات، اموال، سلوك و رفتار شخصى و آداب عمومى آوردهاند.[١٢]
ترتيب مباحث: ترتيب مباحث فقهى در همه متون يكسان نيست؛ ليكن در بيشتر آنها، نخست ابواب مربوط به عبادات، سپس عقود و ايقاعات و در بخش پايانى مباحث ارث و احكام جزايى از قبيل حدود، قصاص و ديات مطرح شده است.
برخى، مبناى چنين چينشى را عموميت احكام به لحاظ مورد ابتلا بودن براى مكلفان دانستهاند؛١٣ از اين رو، عبادات ـ كه بر همه مكلفان واجب است ـ و از عبادات، نماز ـ كه تكليف