فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٢٩ - عقد صورى
بنابر اين، بر ديوانه حدّ جارى نمىشود[٣] ثبوت قصاص نيز مشروط به عقل است و ديوانه قصاص نمىشود؛ بلكه عمد ديوانه، خطا به شمار مىرود و ديه جنايت او بر عاقله(عاقله) وى خواهد بود؛٤ چنان كه عاقل نيز در برابر ديوانه قصاص نمىشود و آنچه بر عهده او مىآيد ديه است[٥]
جايگاه عقل دراصول دين: در اصول دين، همچون توحيد و نبوت، تقليد جايز نيست؛ بلكه بر هر انسان بالغ عاقل به حكم عقل، تحصيل يقين عقلى به آن واجب است. بنابر اين وجوب تحصيل يقين، وجوبى، عقلى است نه شرعى[٦] (اصول دين).
ديه جنايت بر عقل: چنانچه به سبب جنايت بر انسانى تمام عقل او زوال يابد، يك سال صبر مىشود و با درگذشت آسيب ديده در طول سال، جانى قصاص مىگردد و در صورت عدم فوت و عدم بهبود، ديه ثابت مىشود و اگر بهبود يابد ارش( ارش) بر عهده جانى مىآيد.[٧]
چنانچه بر اثر جنايت، بعض عقل كسى زايل شود، جانى قصاص نمىگردد. در اينكه ملزم به پرداخت ارش مىگردد يا بايد به نسبت زوال عقل ديه بپردازد ـ به عنوان مثال اگر يك روز ديوانه باشد و يك روز عاقل، معلوم مىشود نيمى از عقل او زوال يافته است، در نتيجه نصف ديه ثابت مىشود ـ اختلاف است.[٨]
[٢] بعد اصولى
حجيت عقل: در فضيلت و شرافت عقل، روايات بسيارى وارد شده است. رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله مىفرمايد: «خداوند در ميان بندگانش چيزى برتر از عقل قسمت نكرده است. خواب عاقل از بيدارى جاهل برتر است».[٩]
امام صادق عليه السلام، نشانه خردمندى انسان را دين دارى وى مىداند؛[١٠] چنان كه در روايات فراوان، مقدار پاداش و كيفر بر حسب مقدار خرد دانسته شده است.[١١]
روايات متعددى از عقل به عنوان حجتى از حجتهاى خدا بر بندگان ياد مىكند. در حديثى امام كاظم عليه السّلام به هشام چنين مىفرمايد: