فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٩٨ - عاصى٨٥٩٢ گناه
عالم
عالِم: دانشمند.
عالم در عرف بر هر دانشمندى اطلاق مىشود؛ ليكن در روايات و نيز عرف متشرعه بر خصوص دانشمند دينى اطلاق مىگردد. در حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آمده است: «علم [حقيقى] سه گونه است: آيهاى محكم (معناى آن روشن است) يا فريضهاى مستقيم (نسخ نشده و باقى است) و يا سنتى پايدار [و جارى] و جز اين سه گونه، از ديگر علوم و دانشها، فضل است».[١] برخى، قسم اول را اشاره به علم اصول دين و اركان آن، دوم را به علم اخلاق و سوم را به علم شريعت و فقه دانستهاند.[٢]
عالم در معناى اخصّ آن در آيات و روايات به دانشمند ربانىاى گفته مىشود كه متصف به اخلاق نيكو و عامل به علم خويش باشد؛ چنان كه قرآن كريم، ويژگى برجسته عالمان را خشيت از خداوند بزرگ برمىشمارد و مىفرمايد: «انّما يَخشَى اللّهَ مِن عِبادِهِ العُلَماءُ».[٣]
امام صادق عليه السّلام در ذيل اين آيه شريفه مىفرمايد: «عالم كسى است كه اعمال او، گفتارش را تصديق كند و كسى كه رفتار او گفتارش را تصديق نكند، عالم نيست».[٤]
در روايتى از امير مؤمنان عليه السّلام آمده است: «از دانش تو را همين بس كه از خدا بترسى و از نادانى همين بس كه به دانش خود ببالى».[٥]
بنابر اين، مجموع احكامى كه در اين مقاله درباره عالمان ذكر مىشود، منظور عالمان ربانى است كه نمايندگان امام معصوم عليه السّلام و رابط و حلقه واسط ميان مردم و امام عصر عجل اللّه تعالى فرجهاند.
جايگاه علم و عالم: از علم و عالم در آيات و روايات فراوانى ستايش شده است. خداوند عالمان ربانى را بر ديگران برترى بخشيده و مقام و رتبت آنان را رفيع و بلند داشته است[٦] در روايات نيز از علما به عنوان وارثان پيامبران و امينان بر دين خدا ياد، و يك نفر از آنان برتر از هزار عابد دانسته شدهاست[٧]