فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٩٥ - عاريه
آسيب ديده به ديه يا عدم امكان قصاص، بر عهده جانى است. همچنين است جنايت شبه عمد[١٢]( شبه عمد). هرچند برخى قدما آن را به جنايت خطايى ملحق كردهاند[١٣] اما جنايت خطايى قطعا بر عاقله است[١٤]
جنايت كودك و ديوانه مطلقا بر عاقله است؛ زيرا عمدِ آن دو، خطا به شمار مىآيد.[١٥] برخى جانى نابينا را نيز به كودك و ديوانه ملحق كرده و ديه جنايت عمدى او را نيز بر عهده عاقله دانستهاند.[١٦]
در جراحتها، ديه جراحت موضحه و بالاتر بر عهده عاقله است؛ ليكن در جراحتهاى كمتر از آن اختلاف است كه بر عهده عاقله است يا جانى. مشهور قول دوم است[١٧](جراحت).
شرط تحمل ديه توسط عاقله آن است كه ثبوت ديه با بيّنه( بيّنه) باشد. بنابر اين، اگر سبب ثبوت ديه اقرار جانى يا مصالحه بر ديه باشد، بر عهده عاقله نخواهد بود، بلكه بر عهده جانى است.[١٨]
قلمرو ضمان عاقله، جنايت انسان بر انسان است. بنابر اين، عاقله ضامن آسيبهايى كه توسط حيوان بر انسان وارد مىشود و نيز ضامن اتلاف مال نيست. در فرض نخست، ضمان متوجه مالك حيوان و در فرض دوم، متوجه تلف كننده است. عاقله ضامن جنايت برده نيز نمىباشد و برده خود ضامن جنايت خويش است.[١٩]
ديه جنايات ذمى نيز ـ هرچند از روى خطا باشد ـ از مال خودش پرداخت مىگردد و چيزى بر عهده عاقله وى نيست؛ ليكن در صورت ناتوانى از پرداخت ديه، امام عليه السّلام عاقله او به شمار رفته و آن را مىپردازد.[٢٠]
كودك سر راهى (لقيط) كه خانواده شناخته شدهاى ندارد، در صورت ارتكاب جنايت؛ اعم از عمدى و خطايى، ديهاش بر عهده امام عليه السّلام است. همچنين جناياتى كه پس از بلوغ مرتكب مىشود، در صورت خطايى بودن و نداشتن ضامن جريره، ديه آنها نيز بر عهده امام عليه السّلام است.[٢١]