فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ١٣٨ - ضحى١٦٤٨ ؛ سوره
آيا قرائت بسمله ميان دو سوره، آن گونه كه در قرآن آمده، واجب است يا قرائت يك بسمله براى هر دو سوره كفايت مىكند؟ مسئله اختلافى است.[٧]
[١]كشف الغطاء ٣ / ٤٧٥
[٢] وسائل الشيعة ٦/ ٢٥٨
[٣] روض الجنان ٢/ ٧١٤
[٤] جواهر الكلام ١٠ / ٢٠ ـ ٢١ ؛ مستند العروة (الصلاة) ٣ / ٣٥٣ [٥]منتهى المطلب ٥ / ٨٣ ؛ روض الجنان ٢ / ٧١٤ ـ ٧١٥
[٦] ذكرى الشيعة ٣/ ٣٢٨ ؛ جامع المقاصد ٢/ ٢٦٢ ـ ٢٦٣
[٧]الجامع للشرائع/ ٨١ ؛ مختلف الشيعة ٢/ ١٥٣ .
ضدّ
ضِدّ: منافى.
ضد هم در فلسفه كاربرد دارد و هم در اصول فقه. در فلسفه عبارت است از هر امر وجودى اى كه با امر وجودى ديگر نهايت تنافى را دارد؛ به گونهاى كه به هيچ وجه با هم در يك جا جمع نمىشوند؛ ليكن در اصول فقه ضد به مطلق منافى و معاند تعريف شده است؛ خواه امر وجودى باشد، مانند تنافى ازاله نجاست از مسجد با نمازى كه وقتش تنگ است، و يا امر عدمى، مانند منافات داشتن ترك نماز با نماز كه نقيض ناميده مىشود. در اصطلاح اصوليان، قسم نخست، ضدّ خاص و قسم دوم ضدّ عام نام دارد.[١] از آن در اصول فقه سخن گفتهاند.
از مباحث مطرح در علم اصول، مسئله ضد است؛ بدين معنا كه هر گاه مولا به يكى از دو ضد امر كند، آيا چنين امرى اقتضاى نهى از ضد آن را دارد يا نه؟ مقصود از اقتضا لابديّت و لزوم نهى از ضد هنگام امر به چيزى است. اين لابديت يا به جهت دلالت امر بر نهى از ضد به يكى از دلالتهاى سه گانه مطابقى، تضمّنى و التزامى است و يا بدان جهت است كه لازمه عقلى امر به چيزى نهى از ضد آن است.[٢] مسئله ضد به دو مسئله منحل مىشود كه موضوع يكى از آن دو ضدّ عام و ديگرى ضدّ خاص است.
الف. ضدّ عام: به گفته برخى، اختلاف اصوليان در ضدّ عام در اصل اقتضا نيست؛ زيرا بر حسب ظاهر، آنان بر اصل اقتضا اتفاق نظر دارند. اختلاف در نحوه اقتضا است كه آيا به گونه دلالت مطابقى است؛ بدين معنا كه امر به شىء عين نهى از ضدّ عام آن است، يا به گونه تضمّنى؛