فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٣٠٥ - عالِم
جمع بين عام و خاص: جمع بين عام و خاص از موارد جمع عرفى(جمع عرفى) است كه دو دليل به ظاهر متعارض را جمع مىكند. اين كار با تقديم خاص بر عام محقق مىشود و در حقيقت خاص قرينه بر مراد از عام خواهد بود و اينكه مراد گوينده از عام همان خاص است؛ هرچند بين اصوليان در منشأ تقديم خاص بر عام اختلاف است كه آيا منشأ، قرينه و شاهد بودن خاص بر عام است يا تقديم اظهر يا نصّ بر ظاهر.[٧] البته در مواردى كه ظهور عام قوىتر از ظهور خاص باشد؛ به گونهاى كه از تخصيص ابا داشته باشد، مانند آنكه عام در مقام امتنان وارد شده باشد، عام مقدم بر خاص خواهد بود.[٨]
فحص از مخصص: از آنجا كه بسيارى از عمومات كتاب و سنّت به مخصصهاى منفصل تخصيص خوردهاند، از سوى اصوليان نقل اجماع شده بر اينكه عمل به عام قبل از فحص از مخصص و حصول اطمينان از عدم تخصيص، جايز نيست.[٩]
تخصيص عام به مفهوم: بدون شك، عام به دليلى كه به مفهوم موافقش مخصص عموم آن باشد، تخصيص مىخورد؛ زيرا ظهور مخصص نسبت به ظهور عام قوىتر است و نسبت به ظاهر حكم اظهر يا نصّ را دارد و ناگزير، اظهر يا نصّ بر ظاهر مقدم مىشود؛ اما اگر دليل خاص به مفهوم مخالفش مخصص عام باشد، تخصيص يا عدم تخصيص عام به آن اختلافى است. منشأ آن اين است كه ظهور مفهوم مخالف به قوت ظهور منطوق و مفهوم موافق نيست؛ از اين رو، اختلاف شده در اينكه ظهور مفهوم مخالف خاص قوىتر از ظهور مفهوم موافق عام است تا بر آن مقدم شود، يا اينكه ظهور عام قوىتر است تا عام مقدم گردد و يا ظهور هر دو در يك حد است. در نتيجه هيچ كدام بر ديگرى مقدم نمىشود و يا تقدم هر يك بر حسب موارد، متفاوت است.
برخىگفتهاند: خاص از نظر عرف قرينه و شاهد بر مقصود از عام است و قرينه، شرح دهنده ذى القرينه و مفسر آن مىباشد