فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٢٧٨ - ظِهار
هم بر مكلفان در معذور نبودن در مخالفت آن و هم براى آنان در معذور بودن در عمل به آن[٦]
به رغم عدم وجود اختلاف در اصل حجيت ظواهر، دو اختلاف معروف در اين بحث مطرح است:
برخى اصوليان ميان مخاطبان عصر نزول قرآن كريم و روايات معصومان عليهم السّلام و غير آنان تفصيل داده، ظهور كلام را نسبت به گروه دوم كه مقصود از كلام فهماندن آنان نبوده، حجّت ندانسته و گفتهاند: ظواهر قرآن كريم تنها نسبت به كسانى كه در عصر نزول بوده و آيات را از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله شنيدهاند حجّت است؛ چنان كه ظواهر روايات نيز نسبت به كسانى كه مخاطب سخن معصومان عليهم السّلام و طرف سؤال و جواب آنان بودهاند، حجّت خواهد بود.[٧] اخباريان، ظواهر آيات قرآن كريم را كه بيان و تفسير آنها از طريق اهل بيت عليهم السّلام نرسيده باشد، حجت ندانسته و عمل به مفاد آن ظواهر را جايز نمىشمارند[٨]( اخبارى).مشهور اصوليان ـ برخلاف دو ديدگاه ياد شده ـ ظواهر كتاب خداى تعالى و سنّت معصومان عليهم السّلام را مطلقا بر همه مكلّفان حجّت مىدانند. البته نسبت به مورد دوم، ظواهر آياتى را حجّت مىدانند كه اولا؛ از محكمات باشد نه متشابهات. ثانيا؛ در سنت نسبت به مخصّص و مقيّد و قراينى كه ممكن است بر خلاف آن ظواهر موجود باشد، فحص كامل انجام گرفته باشد. ثالثا؛ عمل كننده نيز به علومى كه در فهم قرآن كريم دخيل است آشنا باشد. با اين شرايط، عمل به ظواهر جايز، بلكه واجب خواهد بود.[٩]
[١]لسان العرب، واژه «ظهر»
[٢] دروس فى علم الاصول ٢/ ١٥٦؛ تسديد الاصول ٢/ ٤٥
[٣] المحكم فى اصول الفقه ٣/ ١٦٤ ؛ دروس فى علم الاصول ٢/ ١٥٦
[٤] اجود التقريرات ٣/ ١٥٥ ؛ اصول الفقه ٢/ ١٢٨ ـ ١٢٩
[٥] اصول الفقه ٢/ ١٢٩
[٦] اجود التقريرات ٣/ ١٥٦ ؛ الاصول العامة/ ١٠٢ ؛ اصول الفقه ٢/ ١٣٠
[٧] قوانين الاصول ١/ ٤٤٩ ـ ٤٥٣ [٨]اصول الفقه ٢/ ١٣٧
[٩] الاصول العامة/ ١٠٣ ـ ١٠٧ ؛ مصباح الاصول ٢/ ١٢٢ ـ ١٢٥ ؛ منتهى الدراية ٤/ ٢٨٤ .