حاصل از ترکیب عناصر با یکدیگر است. ولی سخن در این است که آنجا که این مزاج و کیفیت متوسط بهوجود میآید، آیا عناصر صورت خودشان را از دست میدهند یا حفظ میکنند؟ کدامیک؟

اختلاف نظر بوعلی و ملاصدرا در ترکیب عناصر

اتفاقاً این از مسائلی است که میان بوعلی و ملاصدرا هم اختلاف است. بوعلی معتقد است که عناصر صورت اولی خودشان را از دست نمیدهند (در اینجا هم بدان اشاره میکند) میگوید دلیل مطلب این است که بعد از اینکه ترکیب از بینرفت میبینیم که عناصر به حالت اولیه برمیگردند. اگر همین درخت را ببُرند کمکم تفاسد پیدا میشود، هوا برمیگردد و هوا میشود، آب برمیگردد و آب میشود، آتش و خاک هم برمیگردند و آتش و خاک میشوند، هر کدام سر جای خودشان برمیگردند. به همین جهت است که مجموع مواد عالم هیچوقت کم و زیاد نمیشود.

برای اینکه مثلًا مقداری از خاک اکنون به مرکباتی که در عالم هستند تبدیل شده، وقتی که آن مرکبات از بین بروند دوباره این خاک به جای خود برمیگردد. هوا و آب و آتش نیز چنین است. اما ملاصدرا معتقد است که با آمدن مرکب، صورت عناصر از بین میرود. ولی این فرض شیخ روی نظر خودش است که ارسطو هم ظاهراً چنین نظری داشته است.

پس [ببینیم این ترکیبی که در آن، صورت عناصر باقی است] استحاله است یا استکمال؟ اینجا که عناصر ترکیب میشوند و از ترکیب آنها یک مرکب بهوجود میآید استکمال صورت نگرفته است، زیرا یک چیز نیست که مستکمل شده باشد، چند چیز آمدهاند و جمع شدهاند و از مجموع آنها یک چیز بهوجود آمده است، نه اینکه یک شئ موجود کمالی پیدا کرده باشد. استحاله هم نیست، زیرا اگر بگوییم استحاله است، باید قائل شویم که صور عناصر زایل شده است، ولی گفتیم که بوعلی عقیده دارد که در این ترکیبات صور عناصر زایل نمیشود. بنابراین تقسیم ارسطو از «کون شیء من شیء» شامل «کون المرکب منالعناصر» نشده است. این هم باز ایراد دیگری است که بر بیان ارسطو گرفته شده است. معلوم میشود که این ایرادها را قبلًا دیگران بر ارسطو گرفتهاند که بوعلی آنها را نقل میکند و به این ایرادها جواب میدهد.