مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥٣ - بررسی اشکالات هیوم بر برهان نظم

بررسی اشکالات هیوم بر برهان نظم

بنا شد که در پایان بحث مربوط به حکمت، بحث خاص مربوط به برهان نظم را، که از این جهت در فلسفه جدید مورد بحث قرار گرفته است، مطرح کنیم.

دیدیم که در میان علمای اسلامی بحث حکمت از این جهت مطرح بوده است که: آیا فعلاللَّه میتواند معلّل به اغراض باشد یا نه؟ زیرا میان حکمت و غرض و هدف داشتن بالأخره نوعی رابطه قطعی هست. گفتیم که در اینجا سه نظریه مطرح شده است، و گفتیم که قطع نظر از مسأله معلّل بودن فعل خداوند به غرض، از جنبههای دیگر هم در باره حکمت بحث شده است. اشاعره طوری نظر داشتند و معتزله طوری و حکما طور دیگر. قطع نظر از آن، از یک جنبه دیگر هم که در کلمات آقای طباطبائی آمده است، مسأله مورد بحث قرار گرفته است و آن جنبه انطباق است، که اساساً حکمت دائر مدار نوعی انطباق است، به معنای دریافت مطابق با واقع مدرِک. پس نوعی مطابقت میان ادراک مدرِک و واقع و نفسالامر هست، و بعد هم انطباق عمل با آن دریافت. این معنایی است که در غیر ذات واجب تعالی معنی دارد، در فعل کسی معنی دارد که در داخل این نظام عمل میکند، در مورد کسی معنی دارد که در عمل تابع این نظام است؛ نظامی است موجود، و خود را با نظام موجود