مرحوم حاجی سبزواری است. بیان حاجی از این برهان بیان کاملی نیست و ناتمام است. این مطلب بعد از خواندن عبارات شیخ و بیان نکات آن و مقایسه آن با آنچه که در منظومه آمده است روشن خواهد شد. در مورد کسانی غیر از حاجی هم همینطور است. در همین حواشی شفا که ایرادهای امثال علامه دوانی آمده است نشان میدهد که چندان به عمق این برهان نرسیده بودند؛ و شاید اشخاصی هم که از بیان شیخ دفاع کردهاند آنچنان که باید متوجه نشدهاند. ملاصدرا وقتی این برهان را ذکر میکند میگوید: «و هذا أسدّ البراهین فی هذا الباب» و با اینکه به ایرادهایی که قبل از او امثال دوانی بر این برهان گرفتهاند توجه داشته، آن ایرادها را به چیزی نگرفته و اصلًا قابل توجه ندانسته و حتی إن قلت قلت هم نکرده. این نشان میدهد که خود متوجه همه نکات این برهان بوده است. چون او معمولًا به چنین جاهایی که میرسد نظرات دیگران را نقل میکند و مورد تأیید یا رد قرار میدهد. ولی به اینجا که رسیده نظریات را نقل نکرده و همینقدر گفته است «و هذا أسدّ البراهین فی هذا الباب» و از طرف دیگر از خودش هم هیچ اظهار نظری نکرده و همان عبارات شیخ را آورده و در آخر هم گفته است: «... وانتهی و هذا أسدّ البراهین فی هذا الباب». با زبان و قلم خودش و با تعبیر خودش نکات مخصوصی را که در کلمات شیخ هست بیان نکرده و به همان عبارات شیخ اکتفا کرده است.

نکات مندرج در بیان شیخ از برهان وسط و طرف

نکته اول : معیت علت و معلول

در کلمات شیخ سه نکته مخصوصاً قابلتوجه است. یک نکتهاش را اگر چه دیگران- امثال حاجی- ذکر نکرده یا بدان اشاره نکردهاند ولی مسلماً مورد توجهشان بوده است. اما این نکته در کلمات متجددین و فرنگیها رعایت نشده است. آن نکته همان است که در این سطر آورده است: «أما أن علةالوجود للشیء تکون موجودة معه فقد سلف لک و تحقق» علت وجود باید با معلول معیت داشته باشد. در اینجا منظور علت وجود است نه علت حرکت. آن که در اصطلاح الهیون «علت» نامیده میشود، علت وجود است؛ این است که امکان ندارد که با معلول تخلل زمانی داشته باشد. تعاقب میان علت و معلول الهی و ایجادی ممکن نیست. این نکتهای است که همه کسانی که این برهان را ذکر کردهاند حتی متقدمین خودمان بدان توجه