مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٥ - بیان خواجه در ادامه نظر شیخ

فردا میآید، آیا باز فردا هم میتوانید همین علم را به همین شکل داشته باشید؟

- علم اول در ظرف خود درست است و هنوز هم همان «میآید» است.

استاد: در ظرف خودش میدانیم که «میآید» است، ولی الآن چطور؟ این علم کلی را شما دارید، به طور جزئی آن را میگویید. شما اگر الآن در خودتان نگاه کنید، [میبینید] که زمان را در آنجا کلی گرفتهاید؛ جزئی بگیرید. وقتی که شما علم دارید که فلان حادثه واقع میشود، بعد از اینکه حادثه واقع شد، آیا باز نحوه علم شما همان علمِ متوجه به آینده است؟ نه. اما اگر به نحو کلی زمانی باشد، هیچ وقت عوض نمیشود و آن چنین است که علم دارید که مثلًا روز ١٥ بهمن ساعت ٥ بعد از ظهر سال ١٣٥٤ فلان حادثه واقع میشود، که این یک امر مجرد و کلی است در ذهن شما، که خودتان را به کلی از زمان خارج کردهاید. در آنجا هیچ قیدی نمیآورید که آن در گذشته است یا در آینده. مثل علمی است که منجم دارد. علم او هم به همین شکل است. علم منجم همیشه به صورت کلی است، یعنی فارغ از زمان است، و آن چنین است که مثلًا فلان حادثه در روز و ساعت فلان واقع میشود. این شکل علم، قبل از حادثه و بعد از آن یکسان است؛ البته علم او از آن جهت که علم منجم است، نه از آن جهت که مثل علم ما حادثه را دارد مشاهده میکند. ولی اگر بخواهد به نحو جزئی باشد قهراً متغیر است.