مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣١ - رابطه فصل و نوع

سؤال: آیا این بحثی که در پیرامون فصل کردیم، این معنی را نمیدهد که صورت هم در اشیاء یک واقعیت اصیلی است؟ استاد: چرا، صورت در مقابل ماده همین جور هم هست؛ یعنی نسبت صورت به ماده همان نسبت فصل است به جنس. همان طور که فصل حقیقتبخش وتحققبخش و تحصلبخش جنس است، صورت هم تحصلبخش ماده است، در نزد آنهایی که قائل به ماده هستند.

سؤال: در اینجا که میگوییم واجبالوجود [برای تمایز از دیگری] فصل داشته باشد، از وجوب وجود خارج میشود، چون تحققش اصلًا به وجوب وجود است.

استاد: بله، همین است.

سؤال: این بیان هگل چگونه است؟ استاد: حالا آن حرف دیگری است که هگل میگوید. او میگوید وقتی که شما یک چیزی را نفی میکنید، قهراً مستلزم این است که یک چیز دیگری را اثبات کنید، و الّا نمیشود که همه چیز در آن نفی شود. این در بعضی موارد درست است و در بعضی موارد درست نیست، زیرا ما دوجور سالبه داریم، دوجور سلب داریم: یکی سلب به انتفاء موضوع، و دیگری سلب با اثبات موضوع. در مواردی که سلب به انتفاء موضوع باشد، فقط سلب صورت میگیرد و به هیچ وجه مستلزم یک ایجابی نیست، اما در موردی که موضوعی را اول محقق فرض کردیم و بعد چیزی را از او سلب میکنیم، قهراً یک امر اثباتی هست که چیزی از آن موضوع سلب میکنیم.

پس وقتی چیزی را از آن موضوع نفی کردیم، قهراً یک چیز دیگری را- اگرچه بیان نکردهایم- اثبات نمودهایم. مثلًا اگر شما در یک جا بگویید که این سفید نیست، بالاخره سبز است یا سرخ است، یا رنگ دیگری است.