تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٣٤٩ - نمودهاى رو بناى جهان هستى از قوانين زير بناى آن است

ميل حقيقى به چيزى در سازندگى شخصيت تأثير دارد
تمايل جزوها به سوى كل خويش

و آن نثار نور هر كس يافته روى از غير خدا بر تافته
ميل حقيقى به چيزى در سازندگى شخصيت تأثير دارد هر چه كه انسانها ميل حقيقى و روحى به سوى آن داشته باشند همان چيز شخصيت آنها را خواهد ساخت .
و از آن طرف تمام پديده هاى عارضى انسانى به سوى آن حقيقت تمايل مى كند كه به منزلهء اصل و منشأ اوست ، چنان كه نور تابع كانون خويش مى باشد ، به هر طرف كه منبع و كانون نور حركت كند ، نور نيز به همان طرف حركت خواهد كرد . روزنه‌اى كه در يك خانه نور را مى نماياند ، مى بينيم نور را به اطراف خانه حركت مى دهد ، اين خود روزنه نيست كه باعث دور زدن نور مى گردد ، بلكه خورشيد است كه با نظر به چگونگى محاذات آن با روزنه نور خود را حركت مى دهد .

جزوها را روىها سوى كل است بلبلان را عشق با روى گل است
تمايل جزوها به سوى كل خويش اين اصل شبيه به آن اصل است كه مى گويد :
« هر چيزى به اصل خويش رجوع مى كند » ما در اولين مباحث شرح مثنوى توضيح داديم كه اصل رجوع هر چيزى به اصل خود ، از يك نظر معمولى صحيح است ، انسان هم با اين نظر معمولى مشاهده مى كند كه گندم زير خاك از يك عده مواد مناسب تغذيه كرده ، سپس سر از خاك بيرون آورده و دوران سنبلى و غير ذلك را مى گذراند ، و در نتيجه باز به همان محصول گندم