تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٤٩ - قياس و تنقيح مناط قطعى

شراب مست كردن است ، لذا اين حكم را بهر مست كننده‌اى جارى مى كنيم . البته مثال شراب براى توضيح مى باشد ، زيرا خود اين مسئله منصوص العله است ( علت حكم به حرمت شراب را خود قانون گذار اسلام بيان نموده است ) .
در فقه اماميه عمل به قياس اكيداً ممنوع شده است . زيرا استنباط ظنى علت ممكن است مخالف واقع بوده باشد ، آن چه كه مى تواند قابل عمل فقيه بوده باشد يكى از دو مورد است :
١ - همان منصوص العله كه توضيح داديم كه عبارت است از بيان علت حكم يك موضوع ، و در هر مورد كه آن علت وجود داشته باشد بدون شك حكم مزبور جريان خواهد داشت .
٢ - تنقيح مناط قطعى - گاهى بعضى از موضوعات كه محكوم به يك حكم است ، اگر درست دقت شود و كاملا مورد بررسى قرار بگيرد ، خواهيم ديد علتى دارد كه ما مى توانيم آن را به عنوان علت صد درصد حكم مفروض براى آن موضوع بپذيريم ، مانند موضوع ربا ، مى دانيم كه در آيات قرآنى حقيقتى به عنوان علت صد درصد حرمت ربا ذكر نشده است ، و همچنين در روايات و ساير منابع فقهى يك جمله به عنوان علت صريح ذكر نشده است ، ولى ما مى توانيم از مجموع قراين و شواهدى كه در فقه اسلامى در بارهء موضوع مزبور داريم ، مناط قطعى حرمت ربا را به دست بياوريم ، مثلا اين علت عبارت است از عدم استحقاق سود بدون سبب قانونى از كار و تبديل كالا و غير ذلك .
جلال الدين رومى در اين باره يعنى در بارهء حقايق جاريه در جهان هستى و شئون زندگانى انسانها داد سخن مى دهد و مثالهاى بسيار زيبا مى آورد .
جلال الدين در اين ابيات براى مردود ساختن قياس ، تشبيهات بسيار زيبايى را بيان مى كند : كه با همهء آنها مى خواهد اين حقيقت را اثبات كند كه تشابه و همانندى در صورتها و ظواهر و بعضى از كارها نمى تواند دليل عينيت موجودات با يكديگر بوده باشد ، و اين خود از ضعف نفس است كه انسان به ديدن كوچكترين تشابه ميان دو چيز آن دو را عين يكديگر دانسته هر دو را محكوم به يك حكم نمايد ، اگر انسان داراى توانايى روحى