تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٣٧ - ٤ - عظمت كار و كوشش از نظر جبران خليل جبران

جبر را دستاويز قرار دادن ، خوابيدن در وسط راهست
تفسير ابيات
جبر را دستاويز قرار دادن ، خوابيدن در وسط راهست تعبيرى كه در اين ابيات از نتيجهء تباه جبر شده است يكى از عالىترين تعبيرات است كه از فلاسفه و عرفا در اين مورد در دسترس داريم ، مى گويد :


((٩٤٠)) جبر تو خفتن بود در ره مخسب تا نبينى آن در و درگه مخسب
اين كه ما تمام فعاليتهاى بشرى را به خدا استناد بدهيم ، يعنى خدا را آن چنان تصور كنيم كه دست و پا و نيروهاى انديشه و وجدان ما آلات اوست ، و اوست كه تمام كارها را انجام مى دهد و با اين تلقينات خرافى و موهوم به نشينيم ، تا ببينيم : قضا و قدر چه حكم مى كند ؟ به منزلهء خوابيدن در راه است . به منزلهء خوابيدن در راه چه معنا دارد ؟ ما در راه تكامل گام بر مى داريم ، ما در اين زندگانى در حال سير و سلوكيم ، و جاى ترديد نيست كه با هر فعاليتى اعم از روحى و مادى كه به طور غير مستقيم به فعاليت روحى بر مى گردد ، گامى در راهى بر مى داريم كه مقصدش خداست . ما به خيال جبر در كارها در وسط راه نشسته منتظريم كه راه خود به خود سپرى گردد ، زهى تفكر باطل ، زهى ساده لوحى تيره بختانه .
مى گويد : تا در و درگاه مقصد را نبينى ( تا دم مرگ كه عبور به آن سوى طبيعت آغاز مى گردد نرسيده‌اى ) خوابيدن در اين راه احمقانه ، و دور از منطق و عقل است .
تفسير ابيات شير در جواب حيوانات مى گويد : بلى تسليم به خدا شايستهء هر بندهء آگاه است ، ولى فراموش نكنيم كه خداوند پيش پاى ما نردبانى نهاده است او به ما دست ، عنايت فرموده است ، من چطور مى توانم اين دست و چنگ را مخفى بدارم مگر آقاى ما ، فرمانده ما به دست ما بيلى نداده است ؟ اين زمين قابل عمران و آبادى ، و اين وسايل كشتن ، و اين هم بيل ، آيا دلالت ندارند بر اين كه بايستى با بيل كار كرده كشت و كارى در