ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٥٣ - فصل در علم كلام

بدعتهاست، وليكن در اين زمان از براى محافظت دلهاى عوامّ از خيالات فاسده اهلِ بدعت از امور ضروريّه گرديده. و امّا احتياج به آن از راه بدعتهايى است‌[١] كه حادث شده از قبيل احتياج مردم در راه حجّ به اجاره نمودن‌[٢] جمعى از براى محافظت حاجيان از ظلم عَربان و راهزنى‌هاى ايشان كه اگر عَربان ترك عداوت بنمايند استيجارِ پاسبان از شرايط راه حجّ نخواهد بود.

و هر[٣] متكلّمى كه خود را فارغ سازد از براى مجادله نمودن و سلوك راه آخرت ننمايد و مشغول تفقّد[٤] احوال قلب و اصلاح آن نشود از جمله علماى دين نخواهد بود چراكه متكلّم از دين سواى اعتقادى كه ساير عوامّ با وى در آن شريكند چيزى ديگر ندارد و اين اعتقاد از جمله عملهاى ظاهرىِ دل و زبان است نه از عملهاى باطنى آنها، و امتيازى كه از عامّى دارد از راه صنعت مجادله و حراست خاطرها از بدعتهاست و بس.

امّا معناى معرفت خدا و صفات و افعال آن و جميع علوم دينيّه- كه پيشتر اشاره به آنها شد- از علم كلام حاصل نمى‌تواند شد، بلكه نزديك است كه كلامْ حجابى و مانعى از حصول آن علوم باشد. و شكّى نيست كه رسيدن به آن علوم از راه جهادى مى‌شود كه خداى عزّ وجلّ آن را مقدّمه هدايت گردانيده چنانچه مى‌فرمايند: «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا»[٥] يعنى آن جماعتى كه جهاد مى‌كنند در راه ما با نفس و ساير دشمنان هرآينه راهنمايى مى‌كنيم‌[٦] ايشان را به راه‌هاى خود.

حضرت أمير المؤمنين سلام اللَّه عليه فرموده‌اند: هركه طلب دين كند از راه جدل البتّه زنديق شده از دين بيرون مى‌رود[٧].

[١] -s - يى است.

[٢] -m - نمودن.

[٣] -m - هر.

[٤] - تفقّد/a تفقّه.

[٥] - عنكبوت: ٦٩.

[٦] - مى‌كنيم/a s مى‌كنم.

[٧] - الاعتقادات صدوق: ٤٣.