ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٣٩ - فصل در علم فقه و تفقه در دين

متشابهات و محكمات شدند از براى طلب فتنه و طلب تأويل آياتى كه راهى به فهميدن‌]m .a ٧[ آن نداشتند و پيش از پيدا كردن دليل بر مطلب اختيارِ مطلب نمودند. و اين گروه اصحاب ابى بكر بن ابى قحافه تيمى و عمر بن خطّاب عدوى‌اند.

و هركه پيرو اينها شد از جماعتى كه در هر مسأله قايل به اجتهاد و رأى شدند و رأى‌هاى ايشان متبدّل و علماشان مختلف مى‌گرديدند و همگى تابعِ گمان و آنچه دلشان مى‌خواست مى‌شدند و آنچه مى‌گفتند به تَخمين مى‌بود.

و اين گروه دو صنفند: صنفى مجتهد و[١] صنفى مقلّد. و كيفيّت تفقّه در نزد مجتهدِ ايشان فارغ ساختن خاطر بود در تحصيل گمان در هرچه مردم به آن محتاج باشند از علوم دينيّه، خواه اصول علم باشد و خواه فروع. و قواعدى بسيار[٢] اختراع نموده بودند كه در استنباط متشابهات به آن قواعد استعانت مى‌جستند. و كيفيّت تفقّه در نزد مقلّدِ ايشان آن بود كه اخذ مى‌نمودند از مجتهد خود آنچه را مجتهد به گمان استنباط نموده بود. و اگر از[٣] مجتهدشان به يك واسطه يا چندين واسطه به ايشان مى‌رسيد اعتماد نموده عمل مى‌كردند.

و گروهى در تعيين‌[٤] امام قايل شدند به آنچه خداى عزّ وجلّ تصريح به آن نموده بود. و[٥] در عقايد و احكام تابع محكمات شدند. و اقتصار[٦] نمودند بر آنچه ظاهر وحى و تنزيل به آن ناطق بود. و پرهيز كردند از آنچه نزديك بود كه به گمراه شدن يا گمراه كردن بينجامد. و اين گروه اصحاب أمير المؤمنين على بن ابى طالب ٧ اند[٧] كه در هر مسأله قايل نيستند مگر بر نصّى به خصوص آن مسأله و فرمانبردارى نموده‌اند

[١] -s - صنفى مجتهد و.

[٢] - قواعدى بسيار/s a قواعد بسيارى.

[٣] -s - از.

[٤] - تعيين/s تعيّن.

[٥] -a m - و.

[٦] - اقتصار/a اقتضاء.

[٧] -a - اند.