آن وقت اینها در باب معاد هم حرفشان این است که میگویند معاد جسمانی است نه مادی. جسمانی است، یعنی ابعادی که در اجسام هست در آنجا هم هست، ولی مادی نیست، یعنی تغیر و تکامل و از قوه به فعلیت رسیدن نیست. هر موجودی به هر مرحلهای که رسیده است دیگر نمیتواند از جای خودش تجافی کند. آن وقت در باب معاد، آنهایی که میگفتند معاد، روحانی محض است، مقصودشان این بود که اصلًا جسمانی هم نیست، فرقی هم میان جسمانی و مادی نمیگذاشتند. عقلانی محض است که نه بعدی دارد و نه صورتی و نه شکلی. آنهایی که معاد را مادی محض میدانستند، مثل اغلب متکلمین یا محدثین، میگفتند اصلًا فرقی بین دنیا و آخرت نیست، دنیا و آخرت هردو یکی هستند و زماناً با همدیگر فرق دارند؛ یعنی اگر در امتداد زمان به جلو برویم میرسیم به جایی از زمان که انتهای دنیاست؛ یک انقلابی در همین دنیا پیدا میشود و از روز بعدش قیامت است. ولی از نظر این فلاسفه مسأله اینجور نیست، [معاد] نه روحانی محض و عقلانی محض است که اساساً فکر و روح و تعقل باشد، و نه مادی محض و زمانی محض که به یک جایی که رسید یک انقلابی در عالم پیدا شود و بعد از این انقلاب زمان ادامه پیدا کند و از آن انقلاب به بعد قیامت باشد؛ نه، چنین نیست، بلکه آخرت یک نشئهای است ماورای این نشئه. این نشئه زمانی چه متناهی باشد و چه غیرمتناهی فرق نمیکند. اگر غیرمتناهی هم باشد به قیامت کاری ندارد. قیامت در باطن این عالم است، نشئه دیگری است در باطن این عالم، و آن نشئهای که در باطن این عالم است جسمانی هم هست. در عین حال که جسمانی است مادی نیست، ماده و حرکت در آن نمیباشد.

- [آیا این با آیات قرآن منافات ندارد؟] استاد: این بستگی دارد. اینجور مسائل خیلی دقیق است. در مسائلی که اینقدر دقیق است، اینها میگویند که فهم عوامالناس هرگز نمیتواند ملاک قرار بگیرد. حالا فرض کنید که شما گوینده این کلمات بودید و میخواستید این را بگویید؛ به هر زبانی که شما بگویید آن بقال سر کوچه میتواند این مطلب را بفهمد؟ او به حد فهم خودش میفهمد. ولی یک شخص که عارف به معارف باشد، آن وقت میتواند بفهمد