مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩١ - غایات و کمالات جوهری و عرضی

یا حرکت در جوهر را نپذیریم. اگر همانند بوعلی حرکت در جوهر را قائل نباشیم باید کمالات و غایات طبیعت را همیشه در یک سلسله اعراض طبیعی جستجو کنیم، البته همان اعراضی که طبیعت به طبع خودش به سوی آنها در حرکت است. اما اگر قائل به حرکت جوهری شویم غایت طبیعت را [علاوه بر غایات جوهری] در اعراض هم میدانیم ولی به عنوان یک غایت درجه دوم. غایت اصلی طبیعت را باید ماوراء طبیعی شدن بدانیم که طبیعت به آن سو در حرکت است.

سؤال: اگر این کمالات جوهری برای طبیعت به صورت حرکت حاصل نشود و به صورت کون و فساد باشد چه میشود؟ استاد: نه، آنجا دیگر نمیشود.

- یعنی نمیشود که رفتن به سوی کمالات به صورت حرکت نباشد و بهطور کون و فساد باشد؟ استاد: نه، نمیشود. ما هنوز برهان مطلب را اقامه نکردهایم، فقط به بیان آن پرداختهایم.

تفاوتش در چیست؟ استاد: تفاوتش از زمین تا آسمان است. اگر شما به کون و فساد قائل شوید باید همان نتیجهای را که ما در اینجا گرفتیم بگیرید، یعنی قائل شوید که همه تبدلاتی که در طبیعت رخ میدهد از نوع همان تبدلی است که آب به هوا یا هوا به آب پیدا میکند؛ و به همین دلیل است که آنها حرکت در جوهر را رد میکنند. آنها منکر نیستند که در یک جاهایی کون و فساد رخ میدهد. آن جاها را ما هم انکار نمیکنیم. ولی ما نمیتوانیم تمام حرکتهای طبیعت را از همان قبیل حرکات عرضی بدانیم. بعضی از برهانهایی که اقامه میکنند روی همین جهت است که میگویند اعراض تابع جوهرند؛ یعنی اگر در جاهایی قائل به حرکت در عرض شویم، در