از آن جمله مثال زدند به «کون العالِم من الجاهل». وقتی جاهل تبدیل به عالم میشود، این علی سبیل الاستحاله نیست که جاهل چیزی را ازدست بدهد. جاهل جهلش را از دست میدهد و جهل هم که نیستی است و چیزی نیست. پس در اینجا استکمال است ولی این استکمال بر سبیل تدریج نیست، مانند استکمال صبی نیست که صبی متوجه به سوی کمال است و تدریجاً به آن میرسد؛ این استکمال دفعی است.

بیان دیگری از دفاع بوعلی از ارسطو

بوعلی در مقام دفاع از ارسطو برمیآید و میگوید مقصود ارسطو از «علت مادی» و «عنصر» [١] یا «جزء مادی» در «کون شیء من شیء» این است که جزء ذاتی باشد. جزء ذاتی یعنی چه؟ یعنی جزئی باشد که حالتی غیر از جزء بودن نمیتواند داشته باشد. یک وقت هست که یک شئ در حالتی است که در ابتدا جزء چیزی نیست و بعد یصیر جزءاً. مثلًا مصالح ساختمانی در ابتدا جزء چیزی نیستند، آب خودش مستقل است، سیمان هم وجود مستقلی دارد، آنگاه اینها را میآورند و جزء این ساختمان قرار میدهند. عناصر به اصطلاح طبیعیات نیز ابتدا مستقلًا در طبیعت وجود دارند، بعد با یکدیگر ترکیب میشوند و جزء یک مرکب میگردند. یا مثلًا انسان ابتدا عالم نیست، بعد عالم میشود، آن وقت انسانِ عالم پیدا میشود، که انسان و علم دو جزء انسان عالم هستند. شیخ میگوید مقصود این نیست، مقصود

[١]. این را توجه داشته باشید که «عنصر» در اصطلاح فلاسفه به دو معنی اطلاق میشود: اگر در طبیعیات اطلاق کنند به همین معنی است که امروز جاری است. امروز که میگویند عنصر، یعنی اجسام بسیطه؛ با این تفاوت که قدما اجسام بسیطه را آب، خاک، آتش و هوا میدانستند و امروز چیزهای دیگری میدانند. ولی تعریف همان تعریف است، یعنی جسم بسیط غیر مرکب، عناصر چهارگانه، یا عناصر صدگانه.

در اصطلاح دیگری در فلسفه الهی مقصود از «عنصر» علت مادی است. بنابراین عنصر به اصطلاح طبیعیات، خود دارای علت مادی و علت صوری است، خودِ همان عنصر دارای ماده و صورت است. عنصر به اصطلاح فلاسفه را به جسم بسیط تعریف نمیکنند؛ عنصر به این اصطلاح را حامل استعداد شئ مینامند: «حاملُ قوةٍ لشیء عنصره» (منظومه حکمت، المقصد الاول، الفریدة السابعه/ غرر فی العلة المادیه). پس عنصر در اینجا به معنی ماده یا علت مادی است و با عنصر به معنی جسم بسیط اشتباه نشود.