که عدمی محض هستند، نه فقط اثر خیر بر آنها بار نیست، اثر سوء هم بر آنها بار نیست. مثلًا ما کافری داریم که فقط غیر مؤمن است، یعنی همین قدر کافر است که مؤمن نیست، مثل مردم قاصر. قاصرهایی که درباره مسائل اساساً فکر نکردهاند و فکر نمیکنند، نه اعتقاد مثبت صحیحی دارند و نه اعتقاد منفی بر ضد آن، کافرند به معنی اینکه ایمان ندارند. به این قاصرها میگوییم «جاهل قاصر». یا در اخلاق فاسد، اینها یک مردم ساده و بسیطی هستند که اگر ملکات فاضله ندارند، ملکات رذیله از قبیل کبر وحسد و بخل و عقده و اینها را هم ندارند. اینها کسانی هستند که اگر کمالات و موجبات سعادتی ندارند و اگر بالای صفر نیستند، زیر صفر هم نیستند. ما اینها را در عدل الهی «بالای صفر» و «زیر صفر» اصطلاح کردیم. اگر بالای صفر نرفتهاند، زیر صفر هم نیامدهاند.

در مورد اینها همان فرض اول درست است، یعنی باید بگوییم که کفر اینها به این معنی است که ایمان درباره اینها مقضی نیست، [و اخلاق فاسده اینها به این معنی است که] اخلاق حسنه درباره اینها مقضی نشده است. اینها از نوع اول میشوند.

اعتقادات و اخلاق فاسده وجودی مقضی بالذات هستند

ولی همه از این قبیل نیستند. آنهایی که ما اصطلاحاً میگوییم که اهل عقوبت و اهل جهنم هستند، اینها کافرهای مقصرند، یعنی افراد زیر صفر هستند، افرادی هستند که نه تنها اعتقاد صحیح ندارند، اعتقاد فاسد هم دارند؛ یعنی یک نوع جهل مرکب دارند. نه تنها ملکات صحیح و فاضله ندارند، بلکه ملکات رذیله دارند. نه تنها ایمان ندارند، عناد دارند. ماهیت ایمان تسلیم و گرایش است، تسلیم به حق و حقیقت. اینها ضد آن را دارند؛ یعنی یک حالت عناد و عصیان و سرپیچی نسبت به حق و حقیقت. این را ما نمیتوانیم «امر عدمی» بنامیم. قطعاً عدمی نیستند. حالا که عدمی نیستند آیا مقضی بالذات هستند؟

کفر و اخلاق فاسده از لوازم نظام عالم مادی هستند

شیخ میگوید: بله، مقضی بالذات هستند. چگونه اینها مقضی بالذات هستند؟

میگوید: اگر میگوییم اینها مقضی بالذات هستند به این معناست که وجود اینها از لوازم کلی نظام است. یا عالمی نباید باشد، یا اگر عالمی باشد از لوازم مجموع