مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٤٠ - بیان مرحوم علامه در معنی « حکمت » ذیل سوره انبیاء

عمل این مهندس حکیمانه است؟ وقتی که دریافتهایش بهترین دریافتها باشد. مثلًا زمین ساختمان را بشناسد که آیا شنی است یا رسی؟ دارای رطوبت است یا مرطوب نیست؟ اگر رطوبت دارد چگونه باید از آن پیشگیری کرد؟ پیهای ساختمان را چگونه باید ریخت؟ آیا زمین این منطقه زلزلهخیز است؟ چگونه باید در مقابل زلزله ساختمان را مقاوم کرد؟ حداکثر گرما به چه درجهای میرسد؟

حداقل آن به چه درجه میرسد؟ از نظر روشنایی چه نیازهایی هست؟ آن مهندس باید همه این واقعیتها را صحیح دریافت کند تا بتواند همه جوانب را کاملًا پیشبینی نماید و برنامه را بر اساس همین دریافت پیاده کند. در این صورت کار او یک کار حکیمانه میشود. اگر توانست تمام جوانب را در نظر بگیرد که هیچ چیزی از او فوت نشده باشد و هیچ چیز از او گم نشده باشد، فعل او صد در صد حکیمانه است.

فرض این است که [فعل خداوند چنین است] و هرکس که ببیند نمیتواند نقص و خللی در آن پیدا کند:

تَبارَک الَّذی بِیدِهِ الْمُلْک وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ. الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیوةَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أحْسَنُ عَمَلًا وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفورُ. الَّذی خَلَقَ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً ما تَری فیخَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَری مِن فُطورٍ [١].

فرض این جهت هست که هر کس ببیند، خللی و نقصی در او پیدا نکند، یعنی نتواند بگوید یکجور دیگر میشد، امکان این بود که بشود آن را جور دیگری به وجود آورد.

ایشان میگویند همه اینها درست است ولی در فعل مخلوق صادق است، چون این بر اساس سه چیز است: اول این که واقعیتی هست، بعد دریافت آن واقعیت آنچنان که هست، و بعد انجام فعل منطبق با آنچه دریافت کرده، که آن دریافتشده مطابق با واقع است. اما فعل خداوند چطور؟ آیا کار خداوند بر اساس یک دریافتی است؟ و آن دریافت بر اساس یک واقعیتی است؟ که فعلش مطابق دریافتش و دریافتش مطابق با آن واقعیت است؟