مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٩ - شرح و توضیح متن

حرکت فلک به عقیده قدما و حرکت جوهری به عقیده ملاصدرا، ربط حادث به قدیم قابل توجیه است. هر حرکتی هرچند کوچک دارای دو جنبه است: جنبه ثابت و جنبه زایل، جنبه ثابت و مستمر و جنبه حادث و زایل. به جنبه ثابت و مستمر آن معمولًا «حرکت توسطیه» میگویند و جنبه حادث و زایل آن را «حرکت قطعیه» میگویند. اگر یک حرکت دائم و لایقف و لا ابتدا و لاانتهایی داشته باشیم، این حرکت دارای دو وجهه خواهد بود: وجهه ثابت و قدیم و وجهه متغیر و حادث. این حرکت یک چیزی است که از آن جنبه دوام و استمرار خود حادث است از یک علت قدیم، و از آن جنبه متغیر خود مؤثر در حوادث عالم است.

این است که این حکما رابط میان حادث و قدیم را حرکت میدانند.

سؤال: آیا این حرکت، عقول را هم میگیرد؟ استاد: نه، عقول که مجردات هستند؛ نفوس را میگیرد.

شرح و توضیح متن

فصل فی صفة فاعلیة المبدأ الأول. فقد ظهر لنا أن للکل مبدأ واجبَالوجود، غیر داخل فی جنس أو واقع تحت حد أو برهان، بریء عن الکم و الکیف و الماهیة [١] و الأین و المتی و الحرکة، لا ندّ له و لا شریک له و لا ضد له. گفتیم که کل عالم مبدئی دارد که واجبالوجود است و آن واجبالوجود داخل در هیچ جنسی نیست، یعنی داخل در هیچ مقولهای از مقولات نیست، چون داخل در مقولهای بودن مربوط به ماهیت است، در حالی که آن وجود محض است. او تحت حدی نیست چون حد از جنس و فصل تشکیل میشود. او تحت برهان هم نیست. منظور از «برهان» در اینجا برهان لمّی است. برهان لمّی یعنی استدلال به شئ از راه علت، علت فاعلی یا غائی یا مادی و یا صوری. ذات واجبالوجود از علل