مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣١ - علم حق تعالی به جزئیات به نحو کلی است

الآن علم دارد که قطار در گرمسار ایستاده است. البته علم بشر آنقدر دقیق نیست که هیچ تخلفی نداشته باشد. ممکن است یک دقیقه، دو دقیقه یا ده دقیقه تخلف داشته باشد. اما اگر فرض کنیم که ما آنقدر به علل احاطه داشته باشیم که جمیع عللی را که کندکننده یا تندکننده است بشناسیم، از قبیل حرکت باد و عوامل دیگر، اگر ما به همه اینها علم داشته باشیم، نه تنها یک ثانیه تخلف ندارد، بلکه یک میلیونیم ثانیه هم تخلف ندارد. آن کسی که در قطار است علم به جزئی دارد و به نحو جزئی، و آن کس که روی قاعده و ضابطه کلی و از روی محاسبه این را کشف میکند، علم به جزئی دارد از طریق کلی.

علم حق تعالی به جزئیات به نحو کلی است

سخن بوعلی این است که علم حق تعالی به همه اشیاء حتی به جزئیات به نحو کلی است.«لایعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمواتِ وَ لا فِی الْارْضِ» [١]. شیخ هم به همین جور آیات تکیه میکند و میگوید معنای چنین آیاتی این نیست که علم خداوند به اشیاء به نحو جزئی و زمانی است. علم جزئی و زمانی که مانند خود آن معلوم متغیر است، لایق ذات پروردگار نیست. این از نقص موجودِ عالِم پیدا میشود. ولی موجود عالم کامل که از روی علم به علت علم به معلول پیدا میکند و قهراً به وجه کلی است، او علم به تمام دقایق و ذرات دارد، ولی همه را به نحو کلی علم دارد.

چون این مسأله جای لغزش داشته و ممکن بوده که مورد توهم واقع شود، همین مطلب را شیخ خیلی بسط داده و یکی دو صفحه روی آن بحث کرده و به عبارتهای مختلف آورده است، در صورتی که مطلب همین بود که عرض کردم.

سؤال: این اشکال قاعدتاً به این قسمش که علم فعلی باشد وارد نمیشود.

استاد: کدام قسم؟

- علم دو قسم است: یکی به تبع معلوم، یکی هم صور مرتسمه که فعلی