مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢٦ - تفاوت بیان بوعلی و شیخ اشراق در علم واجب به غیر

معلول اول هم علت برای معلول دوم است. ثابت کردیم که واجب تعالی علم به معلول اول دارد، و گفتیم که [علم به علت، علت علم به معلول است.] پس علم حق تعالی به معلول اول علت علم به معلول دوم است، و این امر الی غیرالنهایه هم که جلو برود همین طور است؛ یعنی آنچه وجود عینی در عالم هست، ناشی از وجود علمی است. علم حق تعالی به ذات خود علت است از برای علم به صادر اول، و ذات حق تعالی علت است از برای عین صادر اول. باز خود صادر اول علت است برای صادر دوم، و علم به صادر اول علت است از برای علم به صادر دوم، الی غیرالنهایة. پس هستی قهراً یک نظام علمی پیدا میکند، در مقابل نظام عینی.

تفاوت بیان بوعلی و شیخ اشراق در علم واجب به غیر

به آن بیان شیخ اشراق، نظام علمی عین نظام عینی است. البته اینها با هم منافاتی هم ندارند، چون آن علم حضوری است و این علم حصولی است. این بیان برای این است که یک نظام علمی مقدم بر نظام عینی وجود دارد. به همان ترتیبی که میان اعیان اشیاء رابطه علّی و معلولی هست، عین همان ترتیب هم در نظام علمی وجود دارد.