مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣٨ - شرح و توضیح متن

شئ، که «برهان لمّی» نامیده میشود. دلیل، استدلال به شئ است از راه آثار و علائم شئ، که «برهان إنّی» نامیده میشود. واجبالوجود برهان ندارد، بلکه او برهان بر همه چیز است. برای او دلایل واضحه، که احیاناً به دلیل «برهان إنّی» نیز میگویند، وارد میشود.

شیخ در اشارات در صدد اقامه برهان لمّی است، که آن را «برهان صدّیقین» خوانده است.

شیخ گفته است که من از خود ذات به ذات برهان میآورم و این إنّی نیست، بلکه لمّی است.

یک اصطلاحی هگل آورده که از کلیدهای فلسفه اوست. او میگوید فلسفه کارش توضیح جهان است و میخواهد از راه تعلیل، یعنی بیان علت اشیاء، جهان را توضیح دهد. بعد میگوید علت در امور جزئی میتواند توضیحدهنده باشد، ولی در کل جهان نمیتواند. مثلًا میپرسیم چرا آب منجمد شد؟ میگوییم چون حرارت زیر صفر است. ولی در کل جهان وقتی به علت نخستین میرسیم، او چون علت ندارد توضیح ندارد، و چون او توضیح ندارد پس هیچ چیز توضیح ندارد، زیرا همه توضیحات به او منتهی میشود. میگوید چون فلسفهها به دنبال علت رفتهاند به نتیجه نرسیدهاند. اما او دلیل را قابل قبول میداند و میگوید دلیل به طور قطع نتیجه میدهد، و خدا را دلیل نخستین میداند.

اما در فلسفه صدرائی، بنا بر مبنای اصالت وجود، علیت عین دلیل خواهد بود.

شیخ چیزی میگوید که معیار او برای اثبات همه صفات است: یکی سلب مشابهات از او، و دیگری ایجاب یک سلسله نسب برای او.

در آخر شیخ وارد این مطلب میشود که «و هو مبدأ کل شئ و لیس هو شیئاً منالاشیاء بعده». در بسیاری از نسخهها «مبدأ» ندارد، که میشود «و هو کل شئ».

اگر این طور باشد، معلوم میشود که شیخ هم به این مطلب که «بسیط الحقیقة کل الاشیاء» رسیده است.