موجودات باشد- بجز ذات واجبالوجود- نوعی کثرت را داراست، حتی اگر این کثرت با تحلیل عقلی فرض شود؛ و لهذا میگویند: «کل ممکنٍ زوجٌ ترکیبی مرکبٌ من ماهیةٍ و وجودٍ». هر ممکنی جفت است، یعنی یک حقیقت مزدوج دارد: چیزی است و وجودی، چیزی است که وجود دارد، ماهیتی و وجودی دارد. کسانی که با مشرب فلسفی فکر میکردند آیه «وَ مِنْ کلِّ شَیءٍ خَلَقْنا زَوْجَینِ» [١] را چنین تفسیر میکردند که هر مخلوقی را که شما در نظر بگیرید جفت آفریده شده است، یعنی حقیقتش جفت است، حقیقتش از ماهیت و وجود است. به هر حال ما با آیه در اینجا کار نداریم، ولی اینکه هر ممکنی زوج ترکیبی است، در آن بحث نیست. در ذات واجبالوجود این مقدار هم فرض ترکیب نمیشود تا چه رسد به داشتن اجزای خارجی و عینی، چه اجزای عقلی و فلسفی باشد مثل ماده و صورت که شیئی مادهای داشته باشد و بعد فعلیت پیدا کند، و چه اجزای اندامی و عضوی، که مثلًا شیئی سمع و بصر و عقل و ... داشته باشد. ما که هم سمیع و هم بصیر هستیم، از آن حیث که سمیع هستیم بصیر نیستیم و از آن حیث که بصیر هستیم سمیع نیستیم و از آن حیث که عاقلیم سمیع و بصیر نیستیم؛ یعنی همه اینها در ما کثرت دارند. سمع، جزئی از وجود ماست و بصر جزء دیگر و عقل و علم جزء دیگر از وجود ماست. به جسم هم که نگاه کنیم همهاش کثرت اندر کثرت میباشد.

در ذات واجبالوجود هیچ نوع کثرتی فرض نمیشود. کثرت است که محدودیت میآورد. هر مقدار که شئ بسیطتر باشد نا محدودتر هم هست. این از مسلّمات و از مبادی است که به هیچ وجه نمیشود به آن دست زد و خلافش را تصور کرد.

وحدت ذات و صفات در واجب الوجود

در باب صفات واجبالوجود مسأله مشکل همین است که ما چگونه میتوانیم

[١]. ذاریات/ ٤٩. مقصود از «زوجین» جفت است. زوج، هم به معنای جفت گفته میشود و هم به معنای فردِ در مقابل فرد دیگر؛ مثل اینکه به زن و شوهر «زوجین» میگوییم [که شوهر زوج زن و زن زوجه شوهر است] در حالیکه اگر «زوج» فقط به معنای جفت باشد زوجین باید چهار فرد باشد، چون زوجین جفت و جفت میشود که هر کدام دو فرد دارند و مجموعاً چهارتا میشود، ولی زن و شوهر دو فرد بیشتر نیستند. زوج و زوجه را ما به هر فرد از آنها اطلاق میکنیم. بنابراین «زوجین» در آن آیه هم به معنای دو جفت نیست که چهارتا بشود. جفت به معنی «تا» است؛ میگوییم فلان شئ جفت فلان شئ است، یعنی «تا» ی اوست.