مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٢ - دلیلی بر اثبات وحدت واجب

تفکیک بین این دو امر نمیشود؛ وجود واجب و وحدت او به منزله [دو امر] لاینفک از یکدیگر تلقی شدهاند، چنانکه حضرت علی علیه السلام میفرماید:

«توحیدُهُ اثباتُهُ»

[١]. در فلسفه ملاصدرا هم مطلب از جهتی به همین صورت معارف اسلامی است. در این فلسفه در طبیعت واجبالوجود فرض کثرت نمیشود؛ نه اینکه عقل ابا نداشته باشد که واجبالوجود را کثیر فرض کند و بعد اثبات کند که واجب فقط یک شخص دارد.

در این درس، شیخ فقط اشارهای به وحدت میکند و در باب بعد بیشتر به بحث میپردازد. شیخ در اول «الهیات» به تفصیل وحدت واجب را اثبات کرد و در اینجا فقط به ذکر یکی از دلائلی که در آنجا مطرح شده بود میپردازیم. البته شئ ممکن است که واحد باشد، اما وقتی واجب باشد طبیعت آن وحدت را اقتضا میکند.

دلیلی بر اثبات وحدت واجب

اگر ما دو واجب (یا بیشتر) داشته باشیم، این دو واجب در واجب بودن با یکدیگر اشتراک دارند. اکنون میپرسیم که آیا مابهالامتیازی میان آنها وجود دارد یا ندارد؟ اگر دوتا باشند حتماً وجه امتیازی باید داشته باشند. این وجه امتیاز به دو صورت میتواند باشد: یکی اینکه وجه امتیاز، ذاتی آن دو باشد؛ یعنی در عین اینکه در بخشی از ذات با هم اشتراک دارند در بخش دیگر امتیاز دارند. در این صورت در جنس با هم مشترک و در فصل مختلفند. بنابراین اختلاف آنها «نوعی» میشود و واجب دارای انواع متعدد میگردد.

دیگر اینکه امتیاز آنها در فرد باشد؛ یعنی یک نوع واجب بیشتر نباشد، اما همان نوع دارای افراد مختلف باشد، که در این صورت طبعاً امتیازشان به اعراض خواهد بود.

حال فرض میکنیم که اختلاف واجبها در عوارض است؛ سؤال میکنیم: این عوارض از کجا پیدا شده است؟ طبیعت اینها که یکی است و بنا بر طبیعتشان باید اقتضائات یکسان داشته باشند. در افرادِ ممکن عوارض ناشی از عوامل خارجی است، اما واجبالوجود که نمیتواند تحت تأثیر عامل دیگر قرار گیرد. اگر