ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٤٣٦ - فصل در خشوع در نماز

كه نماز هركسى كه غافل باشد از آنچه در آن مى‌گويد و مى‌كند مقبول نمى‌باشد مگر قدرى كه در آن حضور قلب داشته باشد، و فقها حضور قلب را شرط نمى‌دانند مگر در وقت تكبيرة الإحرام و توجّه و چون جمع ميان اين دو توان نمود؟

و نيز نمازگزارنده در نماز و دعا مناجات با پروردگار خود مى‌كند چنانچه معلوم است و در حديث نيز وارد شده، و شكّى نيست كه كلام با غفلت مناجات نيست. و كلام عبارت است از اظهار آنچه در خاطر باشد و اظهار خاطر نمى‌توان نمود مگر به حضور قلب، پس در گفتن: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ»[١] يعنى هدايت كن ما را به‌[٢] راه راست. چه سؤالى است با آنكه‌[٣] دل از اين معنا غافل باشد؟!

و شكّى نيست كه مقصود از قرائت و ذكرها حمد و ثنا و تضرّع و دعاست و مخاطب خداى عزّ وجلّ است و دل بنده به پرده غفلت از خدا محجوب است و خدا را نمى‌بيند و مشاهده نمى‌كند، بلكه از آن غافل و زبانش به حكم عادت حركت مى‌كند. و اين بسيار دور است از مقصود نمازى كه مشروع شده از براى پاكيزه شدن‌[٤] و تجديد ذكر خدا و ثابت شدن عقد ايمان به سبب آن.

و آنچه گفتيم حكم قرائت و ذكر است، امّا ركوع و سجود جزم‌[٥] است كه مقصود در آنها تعظيم خداست و تعظيم با غفلت چون جمع مى‌شود؟ و هرگاه از تعظيم بيرون رود چيزى باقى نمى‌ماند مگر محض حركت پشت و سر و در اين مشقّتى نيست كه قصد امتحان بندگان به آن شده باشد و ستون دين و فاصله ميان كفر و اسلام باشد و بر ساير عبادتها مقدّم باشد و به سبب ترك آن به خصوص قتل واجب شود.

جواب گوييم: بدان كه ميان قبول و مجزى بودن فرق است، زيرا كه مقبول از

[١] - فاتحه: ٦.

[٢] -s a - به.

[٣] - آنكه/a اينكه.

[٤] -a + دل.s + و دل.

[٥] - جزم/a جزئى.