ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٣٩٤ - فصل در عدم فرق بين اسباب پنهان و ظاهرى

پريشانى و اضطرار او مى‌كند، بلكه اين ضربى است بر باطن مردم و خود را در معرض خوارى داشتن مگر آنكه از ميان مردم بيرون رود.

امّا به قسم اوّل برمى‌گردد كه فريب خود را داده باشد و خود را در معرض هلاك‌[١] انداخته باشد. و كاشكى مى‌دانستيم‌[٢] كه پنهان بودن اسباب و ظاهر بودن آنها چه دخل در توكّل دارد بعد از آنى كه ثابت شد كه معناى توكّل اعتماد بر خدا داشتن است و بَس نه به اسباب، پس دراين مقام مى‌خواه اسبابى باشد يا نباشد، پنهان باشد يا جلى باشد.

بلى، مراتب مردم در اين معناى توكّل به تفاوت ايشان است‌[٣] در قوّت و ضعف يقين و در قصر و[٤] طول امل و در مقدار ذخيره كردن از راه امل از براى كسى‌]m .a ١٩[ كه منفرد يا صاحب عيال باشد، پس بعضى مردم از جمله مقرّبانند و بعضى از[٥] اصحاب يمين و بعضى اصلًا توكّلى ندارند. و تفاوت مراتب از راه اعتماد به اسباب نداشتن و به قلّت و كثرت اعتماد برمى‌گردد. و هركه ايمان او كامل باشد اعتماد او بر اسباب بِالكلّيّة ساقط خواهد بود و از راهى كه گمان نداشته باشد خداى عزّ وجلّ روزى به وى مى‌رساند خواه كسب بكند[٦] و خواه نكند، امّا نبايد كه ترك كسب كند بلكه تابع فرمان خدا شود و اعتمادش بر خدا باشد و بَس نه به‌[٧] كسب.

حضرت امام جعفر صادق ٧ فرمودند كه: ابا دارد خداى عزّ وجلّ از روزى دادن‌[٨] به مؤمنان مگر از راهى كه گمان نداشته باشند[٩].

و سبب تخصيص دادن اين را به مؤمنان آن است كه كمال ايمان مقتضى آن است كه‌

[١] - هلاك/a هلاكت.

[٢] - مى‌دانستيم/s a مى‌دانستم.

[٣] - ايشان است/m است ايشان!a s است به قدر تفاوت!

[٤] -a + در.

[٥] - از/s در.

[٦] - بكند/a كند.

[٧] - به/s بر.

[٨] -s - دادن.

[٩] - الكافي ٥: ٨٣ ح ١.