ترجمة الحقائق فيض كاشانى - كاشانى، محمد بن شاه مرتضي - الصفحة ٣٨٨ - فصل در اينكه تحصيل اسباب با توكل منافات ندارد

و ترك تدبير كردن به دل و بر روى زمين افتادن مانند پلاسى كه بر خاك افتاده يا گوشتى كه بر تخته قصّاب گذاشته شده باشد. و اين گمان جاهلان است زيرا كه اين در شرع حرام است؛ از براى آنكه آدمى مكلّف شده كه طلب روزى بكند به اسبابى كه خداى عزّ وجلّ راهنمايى به آن نموده از زراعت و تجارت و صناعت و غير اينها[١] از آن چيزهايى كه خدا حلال كرده. و هم‌چنان كه نماز و روزه و حجّ عباداتى است كه خداى عزّ وجلّ بندگان را به آنها تكليف كرده و تقرّب مى‌جويند بندگان به خداى عزّ وجلّ به آنها[٢]، هم‌چنين طلب رزق حلال عبادتى است كه خداى‌]m .b ٩٨[ عزّ وجلّ تكليف كرده ايشان را به آن تا به وى نزديكى بجويند، بلكه بهترين عبادتهاست چنانچه بيان اين در باب اوّل از مقاله سيُم گذشت، امّا تكليف كرده به آنكه وثوق و اعتماد نداشته باشند[٣] مگر به خداى عزّ وجلّ و اعتماد بر اسباب نكنند، هم‌چنان كه تكليف كرده است ايشان را بر آنكه تكيه بر عملهاى خوب نكنند بلكه به فضل خدا امّيد داشته باشند[٤].

پس معناى توكّل كه در شرع اقدس امر به آن شده آن‌[٥] است كه اعتماد قلب در جميع امور بر خدا باشد و از غير خدا منقطع باشد. و[٦] تحصيل اسباب نمودن با اين منافات ندارد هرگاه به آنها آرميده نباشد و آرامش به خدا باشد نه به اسباب. و تجويز اين كند كه خداى عزّ وجلّ مطلب او را برآورَد[٧] از راهى كه گمان نكند نه از راه اسبابى كه تحصيل نموده. و تجويز كند كه سببها او را به مسبّبها نرسانند خواه اسباب از براى جلب منفعت باشد كه متوقّع باشد، يا از براى دفع ضررى باشد كه منتظر باشد، يا از

[١] - اينها/s a آنها.

[٢] - آنها/s اينها.

[٣] - باشند/s باشيد.

[٤] - باشند/s m باشد.

[٥] -a - آن.

[٦] -a s - و.

[٧] - بر آورَد/s برآورده.