می‌دهد که صد در صد آگاهانه گام بر می‌داشته اند و هدف مشخص و معینی‌ داشته اند و واقعا به تمام معنی نهضتی را رهبری می‌کرده‌اند ، واقعا آنچنان‌ بوده‌اند که علی علیه السلام توصیف می‌کند : " « و حملوا بصائرهم علی‌ اسیافهم » " [١] همانا بینشهای روشن خویش را بر دوش شمشیرهای خویش‌ حمل می‌کردند .
اما جیره خواران استعمار ناجوانمردانه نهضت اسلامی را در ردیف حمله‌ اسکندر و مغول قرار می‌دهند .
اینها همه درست ، ولی تنها قدرت روحی و ایمانی آنان کافی نبود که‌ چنین فتوحاتی نصیب آنها بشود ، هر چه باشد محال است جمعیت کمی آن هم‌ با آن شرایطی که گفتیم بتواند با حکومتی همچون حکومت ساسانی مقابله کند و آن را به کلی محو و نابود سازد [٢] .
جمعیت آنروز ایران را در حدود ١٤٠ میلیون تخمین زده‌اند [٣] که گروه‌ بی شماری از آنان سرباز بودند و حال آنکه تمام سربازان اسلام در جنگ‌ ایران و روم به شصت هزار نفر نمی‌رسیدند و وضع طوری بود که اگر مثلا ایرانیان عقب

[١] نهج البلاغه ، خطبه ١٤٨ ، این تعبیر را امیرالمؤمنین برای مؤمنین‌ زمان رسول خدا آورده است . [٢] همان طور که اصحاب حضرت امام حسین ( ع ) با آن همه ایمانشان در مدت قلیلی به دست سپاهیان یزید کشته شدند . همین اعراب مسلمان در اروپا پیشروی کردند ، اما پس از آنکه مقاومت شدیدی در برابرشان شد خواه‌ ناخواه فتوحاتشان در اروپا متوقف گشت پس معلوم می‌شود یکی از علل‌ پیروزی مسلمانان این بود که مقاومت شدید و جدی در برابر آنها نمی‌شد ، بلکه در اثر نابسامانیهای داخلی کشورهای فتح شده مقدمشان گرامی داشته‌ می‌شد . [٣] این تخمین از سعید نفیسی است در کتاب تاریخ اجتماعی ایران .