پروفسور دخویه ، عربی‌دان بزرگ ، در مقاله‌ای که در موضوع طبری و مورخین‌ قدیم عرب برای جلد ٢٣ دائره‌المعارف بریتانیکا نوشت به طرز قابل ستایش‌ نشان داد چگونه مسیر علوم مختلفه مخصوصا تاریخ در جامعه اسلامی به مناسبت‌ قرآن شریف پیشرفت کرد ؟ و چگونه این علوم در اطراف هسته مرکزی حکمت‌ الهی تمرکز یافت . علوم مربوط به زبان شناسی و لغت طبعا در درجه اول‌ قرار داشت . همین که خارجیان برای قبول اسلام هجوم آوردند احتیاج فوری به‌ صرف و نحو و لغت عرب احساس شد . زیرا کلام‌الله مجید به زبان عربی نازل‌ شده بود . برای شرح معانی کلمات نادر و غریب که در قرآن آمده بود لازم‌ شد اشعار قدیم ( عرب ) را به قدر امکان گرد آورند . . . برای درک معانی‌ این اشعار ضرورت علم الانساب و اطلاع از ایام و اخبار عرب عموما محسوس‌ گردید . در تکمیل احکام که قرآن برای امور زندگانی نازل شده بود لازم شد از اصحاب و تابعین راجع به اقوال و افعال نبی در اوضاع و احوال مختلف‌ سؤالاتی بشود و در نتیجه علم الحدیث پدید آمد . برای تشخیص اعتبار احادیث‌لازم بود به متن و اسناد حدیث وقوف حاصل شود . . . برای تحقیق‌ حقیقت اسناد ، علم به تواریخ و سیر و اوصاف و احوال این اشخاص ضرورت‌ داشت و این امر باز به طریق دیگری منجر به مطالعه شرح زندگانی مشاهیر رجال و تقاویم و ترتیب وقایع و علم ازمنه و اعصار گردید . تاریخ عرب هم‌ کافی نبود ، تواریخ همسایگان عرب علی الخصوص ایرانیان و یونانیان و حمیریان وحبشیان و غیره تا حدی برای فهم معانی بسیاری از اشارات مندرجه‌ در قرآن و اشعار قدیم مورد لزوم بود . علم جغرافی نیز به همان منظور و به‌ جهات علمی دیگری که با توسعه سریع امپراطوری اسلام ارتباط داشت واجب‌ شمرده می‌شد [١] .

[١] همان مدرک ، صفحه ٣٩١ - . ٣٩٢