از لحاظ استقلال پاره‌ای از ملتها به وجود آورد ، ولی در کشورهای اسلامی‌ بیش از آنکه آثار خوبی به بار آورد ، سبب تفرقه و جدایی شده است . این‌ ملتها قرنهاست که این مرحله را طی کرده‌اند و پا به مرحله عالیتری‌ گذاشته‌اند . اسلام قرنهاست که وحدتی بر اساس فکر و عقیده و ایدئولوژی به‌ وجود آورده است ، اسلام در قرن بیستم نیز نشان داده است که در مبارزات‌ ضد استعماری می‌تواند نقش قاطعی داشته باشد . در مبارزاتی که در قرن بیستم بوسیله مسلمانان بر ضد استعمار صورت‌ گرفت و منتهی به نجات آنها از چنگال استعمار شد ، بیش از آنکه عامل‌ ملیت تأثیر داشته باشد عامل اسلام مؤثر بوده است . از قبیل مبارزات‌ الجزایر ، اندونزی ، کشورهای عربی و پاکستان . آری این ملتها قرنهاست نشان داده اند که با انگیزه فکری و اعتقادی و بر اساس یک ایدئولوژی می‌توانند وحدت به وجود آورند و قیام کنند و خود را از چنگال استعمارگران نجات دهند . سوق دادن چنین مردمی به سوی عامل‌ احساس ملیت حقا جز ارتجاع نامی ندارد . به هر حال موج عنصر پرستی و نژاد پرستی که سلسله جنبان آن اروپائیانند مشکل بزرگی برای جهان اسلام به وجود آورده است . می‌گویند علت اینکه‌ مرحوم سید جمال الدین اسد آبادی ملیت خود را مخفی می‌کرد این بود که نمی‌ خواست خود را به یک ملت معین وابسته معرفی کند و احیانا بهانه‌ای به‌ دست استعمارچیان بدهد و احساسات دیگران را علیه خود برانگیزد . ما به حکم اینکه پیرو یک آیین و مسلک و یک ایدئولوژی به نام اسلام‌ هستیم ، که در آن عنصر و قومیت وجود ندارد . نمی توانیم نسبت به‌ جریانهایی که بر ضد این ایدئولوژی تحت نام و عنوان ملیت و قومیت صورت‌ می‌گیرد بی تفاوت بمانیم .