هندی ، مصری ، الجزائری ، تونسی ، مراکشی ، سوری ، و حتی اروپایی ، اسپانیایی شرکت داشت و این حرکت از دورترین نقاط مشرق اسلامی تا دورترین نقاط مغرب اسلامی و همچنین از شمال تا جنوب اسلامی به هم پیوسته‌ بود در این حرکت فی‌المثل هم سیبویه و ابن‌سینای ایرانی شرکت داشت و هم‌ ابن مالک و ابن رشد اندلسی . محرک این واحد عظیم چه بود ؟ در اینجا چند نوع فرضیه می‌توان ابراز داشت . ١ - یک روح ملی عربی در همه این ملتها پیدا شده بود و همه این ملتها تحت نام و عنوان " عربیت " یک حرکت هماهنگ به وجود آورده بودند . قطعا چنین نیست ، هر چند بعضی از اعراب معاصر می‌خواهند تاریخ را به‌ این صورت تحریف کنند . برخی اروپائیان ، تمدن اسلامی را تحت عنوان تمدن عربی یاد می‌کنند تا از یک طرف بر غرور اعراب بیفزایند که بیش از پیش بر ملیت عربی خود تکیه کنند و خود را از جهان اسلام جدا سازند ، و از طرف دیگر سایر ملل‌ مسلمان را از اعرابی که چنین دروغی را باور می‌دارند رنجیده خاطر سازند . ٢ - اینکه ملتهای اسلامی هر کدام تحت تأثیر ملیت و قومیت خاص خویش‌ فعالیت می‌کردند ، انگیزه هر ملتی احساسات خاص ملی خود آنها بود . بطلان این نظر روشن است و نیازی به توضیح ندارد . ما در بخش اول این‌ کتاب در این باره به قدر کافی بحث کردیم . ملتهای اسلامی روی ملیتهای‌ خود پل زده بودند و به همین دلیل یک مسلمان هندی یا ایرانی با یک‌ مسلمان افریقایی یا اسپانیایی احساس اخوت و برادری می‌کرد . ٣ - اینکه این ملتها روی خاصیت جهانوطنی علم از یک طرف ، و تعلیمات‌ جهانی و انسانی و مافوق ملی و نژادی اسلام از طرف دیگر ، در داخل مرزهای‌ عقیدتی و فکری زندگی می‌کردند محرکات و انگیزه‌های آنها از اسلام سرچشمه‌ می‌گرفت و بس .