داشته است . از کتاب " المعارف " ابن قتیبه و " الاعلاق النفیسة " ابن رسته ، نقل شده که قریش در جاهلیت به وسیله اعراب حیره ، کم و بیش ، با آن آشنا بوده است . به هر حال گروهی در قرون اولیه اسلامی نام برده می‌شوند که برخی ایرانی و برخی عربند و متهم به زندقه بوده‌اند از قبیل : عبدالکریم بن ابی‌العوجاء ، صالح بن عبدالقدوس ، ابوشاکردیصانی ، ابن الراوندی ، بشاربن برد ، عبدالله بن مقفع ، یونس بن ابی فروه ، حماد عجرد ، حمادراویة ، حمادبن‌ زبرقان ، یحیی‌بن زیاد ، مطیع بن ایاس ، یزدان بن باذان ، یزیدبن الفیض‌ ، افشین ، ابونواس ، علی بن‌الخلیل ، ابن مناذر ، حسین بن عبدالله بن‌ عباس ، عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفر ، داودبن علی ، یعقوب بن‌ فضل بن عبدالرحمان مطلبی ، ولیدبن یزیدبن عبدالملک ، ابومسلم خراسانی ، برامکه . بعضی از نامبردگان از قبیل ابن ابی العوجاء قطعا به ماوراء ماده و طبیعت معتقد نبوده‌اند . از نظر احادیث شیعه که حاکی از مباحثات و احتجاجاتی است که این مرد با ائمه اطهار و اصحاب ائمه می‌کرده است جای‌ تردید نیست که وی منکر ماوراء ماده و طبیعت بوده است . زندیق بودن‌ بعضی از افراد دیگر نیز که نامشان برده شد جای تردید نیست ، ولی زندیق‌ بودن برخی دیگر از آنان سخت مورد تردید است . از قرائن به دست می‌آید که پیدایش گروهی زندیق به معنی مانوی و دو خدائی و معتقد به دو اصل نور و ظلمت ، و یا به معنی دهری و منکر ماوراء طبیعت و ماده ، دستاویزی برای رجال سیاست و برخی متنفذین دیگر شد که‌ دشمنان شان را با این نام و این بهانه از بین ببرند . لهذا به هیچ وجه‌ نمی‌توان اعتماد کرد که همه کسانی که مورد این اتهام واقع شده‌اند واقعا زندیق بوده‌اند . خصوصا اینکه در میان متهمان افرادی دیده می‌شوند که به‌ زهد و نیکی و وفاداری به اسلام معروفند ، برخی از آنها از شیعیان مخلص و مورد عنایت اهل‌البیت می‌باشند و دشمن سرسخت خلفا .