که شهر کوچکی است در عراق ، مرکز فقه و فقاهت بود . حلب ( از نواحی‌ سوریه ) نیز مدتی مرکز فقهاء بزرگ بوده است . در دوران صفویه بود که‌ مرکزیت به اصفهان انتقال یافت و در همان زمان حوزه نجف وسیله مقدس‌ اردبیلی و دیگر اکابر احیا شد که تا امروز ادامه دارد . از شهرهای ایران‌ ، تنها شهر قم است که در قرون اول اسلامی ، در همان زمان که بغداد مرکز فقاهت اسلامی بود ، وسیله فقهائی نظیر علی بن بابویه و محمدبن قولویه به‌ صورت یکی از مراکز فقهی درآمد همچنان که در دوره قاجار وسیله میرزا ابوالقاسم قمی صاحب قوانین نیز احیا شد و بار دیگر در سال ١٣٤٠ هجری‌ قمری یعنی در حدود ٥٦ سال پیش وسیله مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی‌ بار دیگر احیا شد و اکنون یکی از دو مرکز بزرگ فقهی شیعه است . علیهذا ، گاهی بغداد ، زمانی نجف ، دوره‌ای جبل عامل ، ( لبنان ) برهه‌ای حلب ، ( سوریه ) مدتی حله ، ( عراق ) عهدی اصفهان و دورانهائی قم‌ مرکز نشاط فقهی و فقهاء بزرگ بوده است . در طول تاریخ مخصوصا بعد از صفویه در شهرهای دیگر ایران از قبیل مشهد ، همدان ، شیراز ، یزد ، کاشان‌ ، تبریز ، زنجان ، قزوین ، و تون ( فردوس فعلی ) حوزه‌های علمیه عظیم و معتبری بوده است ولی هیچیک از شهرهای ایران به استثنای قم و اصفهان ، و در مدت کوتاهی کاشان ، مرکز فقهاء طراز اول نبوده و عالی‌ترین و یا در ردیف عالیترین حوزه‌های فقهی به شمار نمی‌رفته است . بهترین دلیل بر نشاط علمی و فقهی این شهرها وجود مدارس بسیار عالی و تاریخی است که در همه‌ شهرستانهای نامبرده موجود است و یادگار جوش و خروشهای علمی دورانهای‌ گذشته است . د - فقهاء جبل عامل نقش مهمی در خط مشی ایران صفویه داشته‌اند . چنانکه‌ می‌دانیم ، صفویه درویش بودند ، راهی که ابتدا آنها براساس سنت خاص‌ درویشی خود طی می‌کردند اگر با روش فقهی عمیق فقهاء جبل عامل تعدیل نمی‌شد ، و اگر