معمولا بحث در اینکه آئین زردشت توحیدی است یا ثنوی مبتنی بر این‌ قرار داده می‌شود که آیا زردشت اهورامزدا را آفریننده اهریمن می‌داند و اهریمن را آفریده او ؟ و یا آنکه اهریمن را قدیم و ازلی و در عرض‌ اهورامزدا می‌داند ؟ و چنین فرض کرده‌اند که اگر ثابت شود که از نظر زردشت اهریمن آفریده اهورامزدا است مطلب تمام است و آیین زردشت آیین‌ توحیدی است . این مطلب از نظر توحید ذاتی صحیح است ، ولی از نظر توحید افعالی صحیح‌ نیست . زیرا آنچه معلوم است اینست که بنابر آثار موجود ، و از آن جمله‌ گاتها ، چیزی که اندیشه زردشت را مانند سایر آریاییهای قدیم سخت به خود مشغول داشته است وجود بدیهاست ، از نظر زردشت جهان موجود ، بر خلاف‌ نظم معقولی است که بایست باشد ، یک سلسله حقایق موجودند که " شر " و پلیدند و موجوداتی مقدس از قبیل اهورامزدا و یا " سپنت مئنیو " اعظم‌ و اجل از این هستند که خلقت این شرور به آنها نسبت داده شود ، پس باید موجود دیگری فرض کرد که ذاتا خبیث است و آفرینش اشیاء بد منتسب به‌ او است . با این طرز تفکر ، خواه اهریمن مخلوق اهورامزدا باشد و خواه نباشد ، اساس توحید متزلزل است . اگر مخلوق اهورامزدا نیست که واضح است و اگر مخلوق اهورامزدا هست اولا این پرسش اساسی باقی است که اگر اهورامزدا می‌تواند فاعل شرهم باشد چه لزومی دارد که وجود انگرامئنیو در مقابل اهورا مزدا یا سپنت مئنیو فرض شود ، آن شرور را به خود اهورامزدا که واجب‌ الوجود است و یا به سپنت مئنیو که صادر اول است نسبت می‌دهیم و اگر استناد شرور به اهورا مزدا ممکن نیست چگونه اهورامزدا خود انگرامئنیو را که مبدا کل شرور و شر محض است آفرید ؟ ثانیا حالا که انگرامئنیو آفریده‌ شده است چه نقشی دارد ؟ آیا مستقلا دست به آفرینش می‌زند و یا آنکه‌ خواسته و مشیت بالغه اهورا مزدا را اجرا می‌کند ؟ اگر مستقلا دست به‌ آفرینش می‌زند پس اهورامزدا به هر