خدمات متقابل اسلام و ایران - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٤

نبود ، تدریجی بود . و مخصوصا بیشتر در دوره استقلال و قدرت ایرانیان در مقابل اعراب صورت گرفت .
این بحث از این جهت دلکش است که از طرفی اسلام از یک امتیاز خاص‌ برخوردار است که هیچ آیینی مانند آن این اندازه نتوانسته است روح مردم‌ مغلوب را تحت تاثیر و نفوذ معنوی خود قرار دهد .
گوستاولوبون در تاریخ تمدن اسلام و عرب می‌گوید : شریعت و آیین اسلام در اقوامی که آن را قبول نموده تأثیری به سزا بخشیده است . در دنیا خیلی کمتر مذهبی پیدا شده که به قدر اسلام در قلوب‌ پیروانش نفوذ و اقتدار داشته بلکه غیر از اسلام شاید مذهبی یافت نشود که‌ تا این قدر حکومت و اقتدارش دوام کرده باشد ، چه ، قرآن که مرکز اصلی‌ است اثرش در تمام افعال و عادات مسلمین از کلی و جزئی ظاهر و آشکار می‌باشد " [١] .
و از طرف دیگر مردم ایران در میان همه مللی که اسلام را پذیرفتند از یک امتیاز خاص برخوردارند و آن اینکه هیچ ملتی مانند ایران به این‌ سهولت نظام فکری پیشین خود را رها نکرد و آنچنان با جدیت و عشق و علاقه‌ در دل خود را به روی افکار و عقائد دین جدید باز نکرد و به قول " دوزی‌ " مستشرق معروف : مهمترین قومی که تغییر مذهب داد ایرانیان بودند ، زیرا آنها اسلام را نیرومند و استوار نمودند نه عرب [٢] .
علیهذا باید نظام فکری و یا نظامات فکری حاکم بر جامعه آن روز ایران‌ را مورد بررسی قرار دهیم و با نظامات فکری و اعتقادی اسلام مقایسه کنیم‌ تا معلوم شود اسلام از نظر نظامات فکری چه چیز از ایران گرفت و چه چیز به ایران داد ؟