معروف بوده است . جامی او را رئیس صوفیان خوانده است . هم اول کسی‌ است که رمز به کاربرد و مسائل عرفانی را با اصطلاحات رمزی بیان کرد که‌ فقط کسانی که واردند بفهمند و ناواردها چیزی نفهمند . این روش تدریجا معمول شد ، معانی به صورت غزل و با تعبیرات سمبولیک بیان شد . برخی‌ معتقدند که بسیاری از تعلیمات فلسفه نو افلاطونی وسیله ذوالنون وارد عرفان و تصوف شد [١] . ذوالنون در فاصله سالهای ٢٥٠ ٢٤٠ درگذشته است‌ .
ز - سهل بن عبدالله تستری ، از اکابر عرفا و صوفیه و اصلا اهل شوشتر است ، فرقه‌ای از عرفا که اصل را بر مجاهده نفس می‌دانند به نام او ( سهلیه ) خوانده می‌شوند در مکه معظمه با ذوالنون مصری ملاقات داشته است .
وی در سال ٢٨٣ یا ٢٩٣ درگذشته است [٢] .
ح - حسین بن منصور حلاج ، اصلا اهل بیضاء از توابع شیراز است ولی در عراق رشد و نما یافته است . حلاج از جنجالیترین عرفای دوره اسلامی است .
شطحیات فراوان گفته است ، به کفر و ارتداد و ادعای خدائی متهم شد ، فقها تکفیرش کردند و در زمان مقتدر عباسی به دار آویخته شد . خود عرفا او را به افشای اسرار متهم می‌کنند . حافظ می‌گوید :

گفت آن یار کز و گشت سردار بلند

جرمش آن بود که اسرار هویدا می‌کرد

بعضی او را مردی شعبده‌باز می‌دانند ، خود عرفا او را تبرئه می‌کنند و می‌گویند سخنان او و بایزید که بوی کفر می‌دهد در حال سکر و بی‌خودی بوده‌ است . عرفا از او به عنوان ( شهید ) یاد می‌کنند حلاج در سال ٣٠٦ یا ٣٠٩ به دار آویخته شد [٣] .

[١] تاریخ تصوف در اسلام صفحه . ٥٥ [٢] طبقات الصوفیه ابوعبدالرحمن سلمی صفحه . ٢٠٦ [٣] در مقدمه چاپ هشتم " علل گرایش به مادیگری " بحث نسبتا مبسوطی درباره حلاج کرده‌ایم و نظریه بعضی از ماتریالیستهای معاصر را که‌ کوشیده‌اند او را ( ماتریالیست ) معرفی کنند رد کرده‌ایم .