متکلمین شیعه اعم از ایرانی و غیر ایرانی بسیارند . متکلمین شیعه‌ ایرانی نیز فراوانند . ما به عنوان نمونه افراد بالا را از قرن دوم تا قرن‌ چهارم یاد کردیم در قرون متأخر ارکان علم کلام اسلامی را متکلمین شیعه‌ تشکیل میداده‌اند .
پس از ظهور خواجه نصیرالدین طوسی حکیم و متکلم و ریاضی‌دان و سیاستمدار معروف جهان اسلام و نگارش یافتن کتاب تجرید ، کلام شیعه اهمیت بیشتری‌ یافت بطوری که از آن پس کتاب تجرید بیش از هر کتاب دیگر محور بحثهای‌ کلامی در شیعه و سنی قرار گرفت .
اما متکلمین عامه : بسیاری از متکلمان اهل تسنن و شاید بیشترشان‌ ایرانیند ، قدیمیترین متکلم آنها حسن بصری و سپس شاگردش و اصل بن عطاء غزال است که هر دو از موالی میباشند . حسن بصری در نیمه دوم قرن اول و نیمه اول قرن دوم میزیسته است . وفاتش در سال ١١٠ واقع شده است [١] و واصل که شاگرد او است و از او انشعاب کرد و مستقل شد و راه جداگانه‌ای‌ گرفت و از آنجا مکتب معتزله پایه‌گذاری شد ، در سال ١٨١ درگذشته است [٢] .
٣ - ابوالهذیل علاف ، این مرد نیز از موالی است . او را پایه‌گذار کلام‌ عقلی میشمارند ، فوق‌العاده زبردست بوده و با کتب فلسفی آشنائی داشته‌ است . نویسنده‌ای مجوسی بنام میلاس داشت . این نویسنده روزی عده‌ای از مجوسیان را با ابوالهذیل در یک مجلس جمع کرد و درباره توحید و ثنویت‌ بحث کردند . ابوالهذیل آنها را محکوم کرد و میلاس مسلمان شد . شبلی‌ نعمان [٣] و دیگران نوشته‌اند که چندین هزار نفر ایرانی مجوسی بدست‌ ابوالهذیل مسلمان شدند .

[١] ریحانةالادب ، جلد ١ صفحه . ٢٦٩ [٢] ابن خلکان جلد ٥ صفحه ٦٠ درالفهرست می‌گوید وی در سال ١٣١ درگذشته و ظاهرا این صحیح است . [٣] تاریخ علم کلام ، ترجمه فخر داعی صفحه . ٢٩