٣ - حجةالحق ، ابوالفتح ، عمربن ابراهیم خیامی نیشابوری ، معروف به‌ خیام . فیلسوف‌و ریاضیدان و احتمالا شاعر بوده است و شهرت جهانی دارد ، اما متأسفانه شهرت خیام به اشعار منسوب به اوست نه به فلسفه و ریاضیات . مخصوصا ریاضیات که ارزش فراموش ناشدنی در این فنون داشته‌ است . اشعار منسوب به خیام که اکثریت قریب به اتفاق آنها از خود او نیست به او چهره‌ای داده کاملا مغایر با چهره واقعی او ، یعنی چهره یک‌ انسان شکاک پوچیگرای دم غنیمت شمار غیر مسئول . شاعری انگلیسی بنام‌ فیتز جرالد که رباعیات او را ( و بنابر گفته آقای تقی‌زاده گاهی با تحریف و تغییر معنی ) به زبانی فصیح به شعر ترجمه کرده ، بیش از هر کس‌ دیگر موجب این شهرت کاذب شده است . از خیام برخی رسالات فلسفی باقی مانده که طرز تفکر او را روشن می‌سازد یکی رساله‌ای است بنام ( کون و تکلیف ) که در پاسخ سؤال ابونصر محمدبن‌ عبدالرحیم نسوی ، قاضی نواحی فارس است . وی از خیام درباره حکمت خلقت‌ و غرض آفرینش و هم درباره فلسفه عبادات سؤال کرده است و ضمنا ابیاتی‌ در مدح خیام سروده است که این چند بیت از آنها باقی مانده است :

ان کنت ترعین یاریح الصباذ ممی

فاقری السلام علی العلامة الخیم

بوسی لدیه تراب الارض خاضعة

خضوع من یجتدی جدوی من الحکم

فهو الحکیم الذی تسقی سحائبه

ماءالحیوه رفات الاعظم الرمم

عن حکمة الکون والتکلیف یأت بما

تغنی براهینه عن ان یقال لم ؟

خیام ، حکیمانه ، مطابق مبانی استادش بوعلی ( یا استاد استادش ) پاسخ‌ گفته است ، هر کس بر مبانی بوعلی در این مسائل وارد باشد می‌داند که‌ خیام تا چه اندازه وارد بوده است . خیام در آن رساله از بوعلی بعنوان ( معلم ) یاد می‌کند و در مسائل مورد سؤال که ضمنا سر ( تضاد در عالم ) و مسأله شرور هم مطرح شده مانند فیلسوفی جزمی اظهار نظر می‌کند و می‌گوید : من و آموزگارم بوعلی در این