بدانند و مجذوب زبان قرآن گردند و زبان اصلی خویش را به طاق فراموشی‌ بسپارند منحصر به ایرانیان نبود که زبان قدیم خویش را پس از آشنایی با نغمه آسمانی قرآن فراموش کردند ، همه ملل گرونده به اسلام چنین شدند ، و چنانکه مکرر گفته‌ایم اگر کوشش عباسیان که سیاست ضد عرب داشتند نبود ، زبان فارسی امروز که با زبانهای قبل از اسلام متفاوت است پدید نمی‌آمد .
خلفای عباسی بهترین مشوق این زبان بودند ، آنها مایل نبودند که زبان عربی‌ درمیان توده ایرانی رایج گردد .
بنی‌العباس شعوبیان را که ضد عرب بودند و در مطاعن و مثالب عرب‌ کتاب تألیف می‌کردند تأیید و تقویت می‌نمودند . علان شعوبی کتابی در بدیهای عرب و صفات نکوهیده آنان نوشت در حالی که کارمند رسمی هارون و مأمون بود و در بیت الحکمة برای آنها کتاب استنساخ می‌کرد و مزد می‌گرفت‌ همچنین سهل بن هارون شعوبی که شدیدا ضد عرب بود و علیه عرب کتاب نوشت‌ مدیر بیت‌الحکمه هارونی و مأمونی بود [١] ، همچنانکه قبلا در فصل مربوط به زبان فارسی گفتیم ، مأمون اول حاکمی است که شاعری پارسی گوی را فوق‌العاده تشویق کرده است .
آری آن بود علت خاموشی گزیدن ایرانیان از پارسی گویی ، و این بود علت‌ رواج ثانوی این زبان . و البته همچنانکه باز هم گفته‌ایم رواج ثانوی زبان‌ فارسی ، به هیچ وجه جای تأسف نیست ، بلکه جای شکر است : هر زبانی از خود لطف و زیبایی خاص دارد . زبان فارسی از برکت لطف و زیبایی خود و هم از همت و ایمان ایرانیان پارسی گوی خدمات بسیار ارزنده‌ای به اسلام‌ کرده است .
ادوارد براون منصفانه خود را از غرضرانیهای امثال سرجان ملکم برکنار می‌دارد ، وی می‌گوید : " دو کتاب تاریخ ایران است که انگلیسها بیشتر با آن آشنا

[١] ترجمه تاریخ تمدن جرجی زیدان‌ج ٣ ص ٣١٠ - . ٣١١