پذیرش ملی داشته است یا خیر ؟ به عبارت دیگر آیا پیشرفت اسلام در ایران به خاطر محتوای عالی و انسانی و جهانی آن بوده است و ایرانیان‌ آنرا انتخاب کرده‌اند ، یا همان طور که برخی اظهار می‌دارند آیین مزبور را بر خلاف تمایلات مردم ایران به آنان تحمیل کرده‌اند ؟ . البته منظور ما این نیست که تنها عامل گرایش مردم غیر عرب را جهانی‌ و عمومی بودن تعلیمات اسلامی و به عبارت دیگر اصل مساوات اسلامی معرفی‌ کنیم ، عامل گرایش ملتها به اسلام یک سلسله مزایاست که بعضی فکری و اعتقادی و بعضی اخلاقی و اجتماعی و سیاسی است . تعلیمات اسلامی از طرفی‌ معقول و خردپسند است و از طرف دیگر فطری و مفهوم . تعلیمات اسلامی یک‌ نیروی کشش و جاذبه خاصی دارد که به موجب همان جاذبه ملل مختلف را تحت‌ نفوذ قرار داده است . مقیاسهای کلی و عمومی و جهانی اسلام یکی از مزایا و یکی از جنبه هایی است که به این دین نیرو و جاذبه داده است ، ما فعلا درباره سایر مزایای اسلام بحثی نمی کنیم . در اینجا به مناسبت بحث " ملیت " این عامل را مورد نظر قرار می‌دهیم . در حدود چهارده قرن است که ایرانیان مذاهب سابق خود را کنار گذاشته و آیین مسلمانی را پذیرفته‌اند در خلال این قرون صدها میلیون ایرانی با مذهب‌ اسلامی زاده شدند و پس از گذراندن دوران زندگی با همین آیین جان به جان‌ آفرین تسلیم کردند . در میان کشورهای اسلامی شاید جز کشور عربستان سعودی کشوری نداشته باشیم‌ که به اندازه ایران اکثریت مردم آن مسلمان باشند ، حتی کشور مصر که خود را عاصمه اسلام می‌داند به قدر مملکت ایران ( البته با حفظ نسبت ) مسلمان‌ ندارد ، با اینحال خوب است روشن بشود که آیا اسلام ایرانیان در طول‌ چهارده قرن اجباری بوده یا آنها آن را از روی صمیم قلب پذیرفته اند ؟ . خوشبختانه تاریخ ایران و اسلام با آنهمه دسایسی که استعمارگران می‌خواهند به