١٤ - فتح‌القدیر ، این تفسیر تألیف محمدبن علی بن محمدبن عبدالله‌ شوکانی یمنی است . شوکانی در شهر صنعای یمن بزرگ شد و در همانجا به‌ مقام تدریس وافتا رسید شوکانی کتابی دارد به نام " نیل الاوطار من اسرار منتقی الاخبار " بیشتر شهرت شوکانی به واسطه این کتاب است . شوکانی در سال ١٢٥٠ در گذشته است . چهارده تفسیری که نام بردیم ظاهرا معروفترین و مشهورترین و رائجترین‌ تفاسیر اهل تسنن تا قرن سیزدهم است . در قرن چهاردهم در میان اهل تسنن‌ نیز تفاسیر مهمی در مصر و سایر بلاد اسلامی نگارش یافته که ما از ذکر آنها خودداری کردیم . از چهارده مفسر نامبرده شش نفر چنانکه دیدیم ایرانی‌ می‌باشند . بعضی از تفاسیری که ایرانیان نوشته‌اند در درجه اول قرار دارد و غالب آنها قبل از قرن هفتم نوشته شده است . دو نفر از چهارده نفر ، یمنی ، دو نفر از بلاد عثمانی ، یک نفر اندلسی ( اسپانیایی ) یک نفر شامی یک نفر مصری ، و یک نفر عراقی است . چنانکه ملاحظه می‌شود در این خدمت گرانبها به اسلام یعنی قرائت و تفسیر غلبه با ایرانیان است ایرانیان مسلمان از همه مسلمانان دیگر بیشتر شور و نشاط و ایمان و اخلاص نشان داده‌اند .

حدیث و روایت

یکی از میدانهای خدمت ایرانیان به اسلام در صحنه علم و فرهنگ ، فن‌ حدیث است فن حدیث یعنی فن استماع و قرائت و ضبط و جمع و نقل سخنان‌ رسول اکرم یا ائمه اطهار . فن حدیث نیز مانند تفسیر به دو شاخه شیعی و سنی منقسم می‌گردد . محرک اصلی مسلمین به فراگیری و جمع و نقل اخبار و احادیث اولا نیاز مسلمین به احادیث در امور دینی بود . ثانیا شخص رسول اکرم بنا بر روایت مسلم و قطعی شیعه و سنی مکرر مردم را تشویق می‌کرد که آنچه از او می‌شنوند ضبط