شد و سرانجام تقریبا به یک نوع جنون مبدل گردید و احادیثی از قبیل حدیث‌ ذیل مؤید سفرهای علمی شد : پیغمبر فرمود هر که راهی را در طلب علم طی‌ کند خدا او را به راهی که به بهشت منتهی می‌گردد می‌برد . . . مکحول اصلا بنده‌ای بود در مصر که چون آزاد گشت حاضر نشد از آن مملکت خارج شود مگر وقتی که جمیع علوم متداول در مصر را کسب نمود و پس از آنکه به این کار توفیق یافت به حجاز و عراق و شام رفت تا حدیث معتبری درباره تقسیم‌ غنائم به دست آورد [١] . . .
ولی این نظر بی‌اساس است . از مطالعه دقیقتر در آثار صدر اسلام معلوم‌ می‌گردد که کتابت و یادداشت از زمان پیغمبر اکرم معمول شد و ادامه یافت‌ ، مدارک فراوان برای اثبات این مدعا وجود دارد . در پاورقی ترجمه فارسی‌ جلد اول تاریخ ادبیات براون . قسمتی از کتاب " مصنفات الشیعة الامامیة فی‌العلوم الاسلامیه " تألیف علامه فقید شیخ الاسلام زنجانی بر رد نظریه‌ امثال براون نقل کرده و خلاف آن را اثبات کرده است [٢] . همچنین علامه‌ جلیل ، مرحوم آیةالله سید حسن صدر علی الله مقامه در کتاب بسیار نفیس‌ " تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام " کذب و بطلان این نظریه را اثبات‌ کرده‌اند و ما ضمن مباحث آتیه قسمتی از آنها را نقل خواهیم کرد . فعلا ما برای پرهیز از اطاله سخن از نقل آنها خودداری می‌کنیم [٣] .

علل و عوامل سرعت

یکی از علل سرعت پیشرفت مسلمین در علوم این بوده است که در اخذ علوم‌ و فنون و صنایع و هنرها تعصب نمی‌ورزیدند و علم را در هر نقطه و در دست‌ هر کس

[١] تاریخ ادبیات ، جلد اول ، ترجمه فارسی ، صفحه ٣٩٦ - ٣٩٧. [٢] رجوع شود به جلد اول تاریخ و ادبیات ایران تألیف ادوارد براون‌ ، ( پاورقی ) صفحات ٣٩٢ - . ٣٩٦ [٣] ایضا رجوع شود به رساله " پیامبر امی " اثر دیگر نگارنده .